Ramathibodi health policy and systems research

Article

For the English version, please refer to the text below.

The author would like to thank Brigita Molnárová for her valuable comments and insightful reflections from a comparative and international perspective, which helped sharpen the analytical framing of this piece.

การเลือกตั้งทั่วไป (General Election) ของประเทศไทยมิได้เป็นเพียงกระบวนการคัดเลือกผู้แทนทางการเมือง หากแต่เป็นห้วงเวลาสำคัญที่นโยบายสาธารณะถูกนำออกมาพูดคุยกันบนเวทีสาธารณะเพื่อช่วงชิงความชอบธรรม (legitimacy) และความยินยอมพร้อมใจ (consent) ของประชาชน ในความหมายนี้ “นโยบายพรรคการเมือง” นั้นไม่ได้ทำหน้าที่เพียงชุดมาตรการเชิงเทคนิคที่ต้องการแก้ไขปัญหาสังคมในช่วงเวลานั้น ๆ หากแต่ทำหน้าที่เป็นระบบภาษา อุดมการณ์ และกลไกเชิงสถาบันที่สะท้อนวิธีคิดของรัฐ พรรคการเมือง และชนชั้นนำของสังคมต่อความเสี่ยง ความเปราะบาง ชีวิตของประชาชน ตลอดจนขอบเขตความรับผิดชอบของรัฐต่อสังคมโดยรวม

ในเชิงเปรียบเทียบ งานวิชาการด้านรัฐสวัสดิการและการเมืองเชิงนโยบายชี้ให้เห็นว่า การแข่งขันทางนโยบายในการเลือกตั้งเป็นพื้นที่สำคัญที่สังคมต่อรองและกำหนดความหมายของ “สิทธิ” “ความเป็นธรรม” และบทบาทของรัฐ ผ่านข้อเสนอด้านสวัสดิการและบริการสาธารณะ ในหลายประเทศ นโยบายด้านสุขภาพและสวัสดิการมิได้ส่งผลเพียงต่อผลลัพธ์เชิงนโยบาย (policy outcomes) แต่ยังมีบทบาทในการกำหนดรูปแบบของการมีส่วนร่วมทางการเมือง ความไว้วางใจต่อรัฐ และคุณภาพของระบอบประชาธิปไตยในระยะยาว

นับตั้งแต่การผลักดันนโยบาย “30 บาทรักษาทุกโรค” ของพรรคไทยรักไทยในการเลือกตั้งทั่วไปปี พ.ศ. 2544 นโยบายด้านระบบสุขภาพได้กลายเป็นหนึ่งในแกนกลางของการแข่งขันทางการเมืองในประเทศไทย ระบบหลักประกันสุขภาพมิได้ถูกนำเสนอเพียงในฐานะเครื่องมือเพิ่มการเข้าถึงบริการ หากแต่ถูกสถาปนาให้เป็นสัญลักษณ์ของความเสมอภาค ความเป็นพลเมือง และบทบาทของรัฐในการจัดการความไม่แน่นอนของชีวิต ภายใต้บริบทดังกล่าว พรรคการเมืองต่าง ๆ ได้นำเสนอนโยบายด้านสุขภาพอย่างต่อเนื่อง ครอบคลุมตั้งแต่การขยายสิทธิ การเพิ่มคุณภาพบริการ การลดภาระค่าใช้จ่าย ไปจนถึงการปฏิรูประบบบริหารจัดการและโครงสร้างการเงินการคลังสุขภาพ

อย่างไรก็ดี การถกเถียงนโยบายสุขภาพในช่วงการเลือกตั้งของไทยมักถูกจำกัดอยู่ในกรอบของ “ความเป็นไปได้ทางการคลัง” “ประสิทธิภาพของระบบ” หรือ “ความเหมาะสมทางเทคนิค” ขณะที่มิติทางอุดมการณ์ ภาษา และอำนาจซึ่งฝังตัวอยู่ในข้อเสนอเชิงนโยบายกลับถูกละเลยไปโดยปริยาย ส่งผลให้นโยบายสุขภาพถูกทำให้ดูเป็นกลางทางการเมือง ทั้งที่ในเชิงเปรียบเทียบ งานวิชาการจำนวนมากชี้ให้เห็นว่านโยบายด้านสุขภาพและสวัสดิการเป็นหนึ่งในพื้นที่การเมืองที่เข้มข้นที่สุดของรัฐสมัยใหม่ เนื่องจากเกี่ยวข้องโดยตรงกับการจัดสรรทรัพยากร ความเสี่ยง และคุณค่าของชีวิตมนุษย์

บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อรวบรวมและสังเคราะห์ข้อเสนอนโยบายด้านระบบสุขภาพของพรรคการเมืองในการเลือกตั้งทั่วไป พ.ศ. 2569 โดยมิได้มุ่งประเมินความเหมาะสมเชิงเทคนิคของนโยบาย หากแต่ตั้งคำถามต่อ “ตรรกะ” และ “วาทกรรม” ที่นโยบายเหล่านั้นอาศัยอยู่ รวมถึงความยึดโยงของนโยบายกับประชาชนในฐานะเครื่องมือของประชาธิปไตย ผ่านการวิเคราะห์เชิงอุดมการณ์ว่าด้วยบทบาทของรัฐ ความหมายของสิทธิด้านสุขภาพ และจินตนาการทางการเมืองที่ถูกนำเสนอให้สังคมเลือกสรรในช่วงการเลือกตั้ง

นโยบายหลักของพรรคการเมืองในการเลือกตั้ง พ.ศ.2569

จากการรวบรวมข้อมูลนโยบายพรรคการเมืองจากเว็บไซต์ทางการของพรรคการเมืองต่าง ๆ นั้น เราสามารถแบ่งกลุ่มนโยบายทางสุขภาพออกเป็น 4 กลุ่มย่อย ๆ ได้ดังต่อไปนี้

นโยบายมุ่งขยายการเข้าถึงบริการสุขภาพและครอบคลุมสิทธิพื้นฐาน ผ่านการขยายขอบเขตสิทธิประโยชน์ การเพิ่มช่องทางรับบริการ และการลดอุปสรรคด้านสถานที่ เวลา หรือขั้นตอนการใช้บริการ
- พรรคประชาชนเสนอการจัดทำชุดสิทธิประโยชน์สุขภาพขั้นพื้นฐานที่เป็นมาตรฐานเดียวกันของสามกองทุนสุขภาพหลัก เพื่อลดความแตกต่างด้านสิทธิการรักษาและสร้างความเสมอภาคในการเข้าถึงบริการ และการจัดตั้งหน่วยงานกลางด้านข้อมูลและธุรกรรมเบิกจ่าย
- พรรคเพื่อไทยและพรรคภูมิใจไทยเสนอประเด็นลดอุปสรรคในการเข้ารับบริการ โดยพรรคเพื่อไทยเน้นการสานต่อนโยบาย “30 บาทรักษาทุกที่” ซึ่งประชาชนสามารถเข้ารับบริการได้ทุกที่ โดยไม่ต้องใช้ใบส่งตัว และสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติเป็นผู้ดูแลด้านการเงินการคลัง ในขณะที่พรรคภูมิใจไทยเองก็เสนอในประเด็นคล้ายคลึงกันสำหรับกลุ่ม “มะเร็งรักษาทุกที่” และ “ฟอกไตฟรี” ที่ต้องการให้เป็นสิทธิพื้นฐานและเน้นความสะดวกในการรับบริการข้ามเขตพื้นที่โดยไม่ต้องใช้ใบส่งตัว
- พรรคประชาธิปัตย์และพรรคเพื่อไทยสนับสนุนการให้บริการการแพทย์ทางไกล (Telemedicine) ให้มีการรับรองในระดับกฎหมายและสามารถเข้าถึงบริการได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย
- พรรคประชาชนและพรรคเพื่อไทยเสนอการพัฒนาบริการสำหรับประเด็นสุขภาพจิต โดยพรรคเพื่อไทยสนับสนุนให้บรรจุการรักษาและการปรึกษาสุขภาพจิตเป็นสิทธิประโยชน์หลัก ในขณะที่พรรคประชาชนเสนอการจัดหาบุคลากร เช่น จิตแพทย์และนักจิตวิทยา เพื่อส่งมอบบริการในระดับปฐมภูมิ ตลอดจนการผลักดันกฎหมายวิชาชีพ
- พรรคประชาธิปัตย์เสนอการขยายบริการสำหรับผู้ป่วยฉุกเฉินผ่านนโยบาย UCEP Plus Premium ที่จะขยายนิยามของอาการฉุกเฉินและพัฒนาระบบชดเชยค่ารักษาพยาบาลให้เหมาะสมกับโรงพยาบาล ตลอดจนการขยายบริการ Sky Doctor สำหรับการส่งต่อผู้ป่วยฉุกเฉินทางอากาศให้ครอบคลุมทั่วประเทศ
นโยบายมุ่งส่งเสริมระบบสุขภาพปฐมภูมิและระบบสุขภาพในชุมชน ผ่านการลงทุนในบุคลากรด่านหน้าและการสนับสนุนบริการเชิงรุกในพื้นที่ชุมชน
- พรรคประชาชนและพรรคเพื่อไทยเสนอการยกระดับระบบบริการปฐมภูมิ โดยพรรคประชาชนเสนอการเพิ่มแพทย์ประจำเครือข่ายและการสนับสนุนงบพัฒนาโครงสร้างบริการเชิงรุกและบริการสำหรับโรคเรื้อรัง ในขณะที่พรรคเพื่อไทยให้ความสำคัญกับการกระจายหน่วยบริการให้อยู่ใกล้บ้าน เพื่อลดการกระจุกตัวในโรงพยาบาลใหญ่
- พรรคประชาชน พรรคเพื่อไทย และพรรคภูมิใจไทยเสนอการยกระดับบุคลากรด่านหน้า โดยพรรคประชาชนเสนอการปรับบทบาทของ อสม. ให้ตอบโจทย์สุขภาพสมัยใหม่ผ่านการใช้เทคโนโลยีดิจิทัล และปรับค่าตอบแทนตามภาระงาน สำหรับพรรคเพื่อไทยเน้นไปที่การอบรมบุคลากรปฐมภูมิและด่านหน้าให้สามารถคัดกรองและให้คำปรึกษาเบื้องต้นได้ และพรรคภูมิใจไทยเสนอการเพิ่มค่าป่วยการของ อสม. จากเดิม 1,000 บาทเป็น 2,000 บาท และการจัดตั้งกองทุนสวัสดิการฌาปนกิจสงเคราะห์
- พรรคเพื่อไทยเสนอการจัดบริการคัดกรองความเสี่ยงปีละ 1 ครั้ง
นโยบายมุ่งรองรับสังคมผู้สูงอายุและกลุ่มประชากรเปราะบาง ผ่านการลงทุนในการดูแลที่จำเพาะต่อผู้สูงอายุและกลุ่มประชากรเปราะบาง อาทิ การดูแลระยะกลางและระยะยาว (Intermediate and long-term care) การดูแลประคับประคอง (Palliative care)
- พรรคประชาชนสนับสนุนนโยบายการฟื้นฟูหลังภาวะวิกฤตใน 6 เดือนแรก โดยเน้นการทำกายภาพบำบัดที่เข้มข้น การปรับสภาพแวดล้อมที่บ้าน และการสนับสนุนกายอุปกรณ์จากธนาคารอุปกรณ์
- พรรคประชาชนและพรรคภูมิใจไทยเสนอชุดนโยบายเพื่อสนับสนุนการดูแลระยะยาว โดยพรรคประชาชนสนับสนุนการเปิดโอกาสให้ผู้ป่วยที่มีภาวะพึ่งพิงสามารถเลือกใช้บริการได้ตามความเหมาะสมโดยการสนับสนุนงบประมาณจากภาครัฐ ไม่ว่าจะเป็นการดูแลที่บ้านหรือการดูแลที่ศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ ในขณะที่พรรคภูมิใจไทยเสนอให้รัฐเปิดที่ดินที่ไม่ได้ใช้ประโยชน์ให้เอกชนลงทุนในการสร้างศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ โดยเป็นลักษณะการร่วมทุนของรัฐและเอกชน และทำให้ราคาถูกลง ประชาชนสามารถเข้าถึงได้
- พรรคภูมิใจไทยเสนอการจ้างพยาบาลวิชาชีพในนโยบาย “1 หมู่บ้าน 1 พยาบาลอาสา” เพื่อให้การดูแลผู้ป่วยติดเตียงในชุมชน โดยมีค่าตอบแทน 15,000 บาท/เดือน
- พรรคภูมิใจไทยเสนอให้รัฐจัดทำประกันชีวิตให้ผู้สูงอายุทุกคน โดยมีวงเงินคุ้มครอง 100,000 บาทกรณีเสียชีวิต และสิทธิกู้ยืมเงินฉุกเฉินได้คนละ 20,000 บาท โดยไม่ต้องมีผู้คำประกัน
- พรรคกล้าธรรม พรรคประชาธิปัตย์ และพรรครวมไทยสร้างชาติเสนอการเพิ่มเบี้ยเลี้ยงผู้สูงอายุ โดยพรรคประชาธิปัตย์เสนอที่ 1,000 บาทและพรรครวมไทยสร้างชาติเสนอที่ 1,500 บาท ในขณะที่พรรคกล้าธรรมไม่ระบุจำนวนเงิน
- พรรคประชาธิปัตย์เสนอการจัดสรรงบประมาณสำหรับการซ่อมปรับปรุงบ้าน หลังละ 50,000 บาท ทั้งนี้ ยังมีนโยบายรับซื้อบ้านจากประชาชนและแปลงเป็นค่าใช้จ่ายให้ผู้สูงอายุรายเดือน
- พรรคประชาชนและพรรคเพื่อไทยสนับสนุนการดูแลประคับประคอง โดยพรรคประชาชนเสนอให้มีหอผู้ป่วยระยะท้ายในโรงพยาบาล และพัฒนาศักยภาพของทีมปฐมภูมิในการดูแลผู้ป่วยระยะท้ายในชุมชน ในขณะที่พรรคเพื่อไทยเสนอการจัดตั้งศูนย์ชีวาภิบาลภาครัฐเพื่อรองรับสังคมผู้สูงวัย และสนับสนุนการดูแลประคับประคองที่ไม่ยื้อชีวิตผู้ป่วยในหอผู้ป่วยวิกฤต
นโยบายปฏิรูปโครงสร้างและการอภิบาลระบบสุขภาพ ผ่านการปรับโครงสร้างการบริหารจัดการ กลไกการจัดสรรงบประมาณและทรัพยากรในระดับมหภาค
- พรรคประชาชน พรรคประชาธิปัตย์ และพรรคเพื่อไทยสนับสนุนการปฏิรูประบบบริการด้านการจัดการและข้อกฎหมาย โดยพรรคประชาชนเสนอการปรับปรุงกฎหมายเพื่อให้เกิดความโปร่งใสและการถ่วงดุลอำนาจในการบริหารของสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ พรรคประชาธิปัตย์เสนอการปรับแผนงบประมาณของ สปสช. โดยไม่ต้องเบิกจากงบกลาง ในขณะที่พรรคเพื่อไทยเสนอการรื้อระบบการจัดสรรงบประมาณในกรณีเหมาจ่ายรายหัวที่น้อยเกินไป
- พรรคประชาชน พรรคประชาธิปัตย์ และพรรคเพื่อไทยสนับสนุนการสร้างฐานข้อมูลสุขภาพของคนไทย โดยพรรคประชาชนเสนอการจัดตั้งหน่วยงานกลางขึ้นมาใหม่ ในขณะที่พรรคประชาธิปัตย์เสนอให้สถาบันข้อมูลขนาดใหญ่ (องค์การมหาชน) เป็นเจ้าภาพ ส่วนพรรคเพื่อไทยไม่ระบุหน่วยงานเจ้าภาพ
- พรรคภูมิใจไทยสนับสนุนการถ่ายโอนภารกิจโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลไปยังองค์การบริหารส่วนจังหวัด เพื่อให้การบริหารงบประมาณและการจัดซื้อยามีความคล้องตัว และสอดคล้องกับบริบทในพื้นที่
- พรรคประชาชนเสนอแนวคิดการจัดบริการแบบเน้นคุณค่า (Value-based healthcare) ซึ่งเป็นการจัดสรรงบบประมาณและการจ่ายชดเชยตามผลลัพธ์ทางสุขภาพ และสร้างแรงจูงใจให้หน่วยบริการยกระดับคุณภาพ
- พรรคประชาชนให้ความสนใจกับการปฏิรูประบบสุขภาพในกรุงเทพมหานคร โดยเสนอให้กรุงเทพมหานครเป็นผู้บริหารงบประมาณในกองทุนหลักประกันสุขภาพในพื้นที่ และริเริ่มการทำงานเป็นเครือข่าย
- พรรคประชาชนเสนอการพัฒนาระบบใบสั่งยาอิเล็กทรอนิกส์เพื่อเชื่อมโยงสถานพยาบาลและร้านยา ตลอดจนการจัดตั้งศูนย์ข้อมูลยาแห่งชาติ เพื่อกำหนดรหัสยาและราคากลางที่โปร่งใส
- พรรคประชาชนเสนอการใช้ฐานข้อมูลกลางในการกำกับติดตามด้านกำลังคนสุขภาพระดับชาติ ตลอดจนสนับสนุนมาตรการจำกัดชั่วโมงการทำงานและการพักหลังเวรของบุคลากรทางการแพทย์

การวิเคราะห์อุดมการณ์และระบอบรัฐสวัสดิการจากนโยบายสุขภาพ

ภายใต้นโยบายสุขภาพที่ต่างพรรคการเมืองต่างประกาศเป้าหมายร่วมกันว่ามุ่งส่งเสริมสุขภาพที่ดีและการเข้าถึงบริการของประชาชนอย่างทั่วถึง อุดมการณ์ทางการเมืองที่ฝังตัวอยู่ในข้อเสนอเชิงนโยบายนั้นอาจมีความแตกต่างกันออกไปซึ่งมิได้ปรากฏอย่างตรงไปตรงมาในถ้อยคำของนโยบาย หากแต่สะท้อนผ่านวิธีคิดต่อบทบาทของรัฐ กลไกการจัดสรรทรัพยากร และความสัมพันธ์ระหว่างรัฐ ระบบบริการ และประชาชน จากการวิเคราะห์ของผู้เขียนโดยอาศัยกรอบพื้นฐานในการวิเคราะห์รัฐสวัสดิการของ Gøsta Esping-Andersen ซึ่งให้ความสำคัญกับกระบวนการลดความเป็นสินค้า (decommodification) และการจัดลำดับหรือแบ่งกลุ่มความต้องการทางสังคม (stratification)¹ พบว่า นโยบายด้านสุขภาพของพรรคการเมืองไทยในการเลือกตั้งครั้งนี้สะท้อนตรรกะเชิงอุดมการณ์ที่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ

พรรคประชาชนมีลักษณะเด่นในด้านการมุ่งลดความเป็นสินค้าในบริการสุขภาพ โดยเสนอให้สิทธิในการเข้าถึงบริการสุขภาพขั้นพื้นฐานเป็นสิทธิในฐานะพลเมือง มากกว่าการผูกติดกับสถานะการทำงาน พื้นที่ หรือกลไกตลาด ทั้งการเสนอชุดสิทธิประโยชน์สุขภาพมาตรฐานเดียวกันของสามกองทุน การจัดตั้งหน่วยงานกลางด้านข้อมูลและธุรกรรมสุขภาพ รวมถึงแนวคิดการจัดบริการแบบเน้นคุณค่า (value-based healthcare) สะท้อนความพยายามลดการพึ่งพาความสามารถในการจ่ายของปัจเจก และลดความแตกต่างเชิงสถานะระหว่างกลุ่มประชากร อันเป็นลักษณะสำคัญของรัฐสวัสดิการที่มุ่งลด stratification ภายในระบบ ซึ่งมีความใกล้เคียงกับตรรกะของรัฐสวัสดิการแบบประชาธิปไตยสังคมนิยม (social democratic regime)

ในขณะที่พรรคเพื่อไทย แม้จะมีเป้าหมายในการขยายการเข้าถึงบริการสุขภาพอย่างกว้างขวางเช่นเดียวกัน แต่แนวทางที่นำเสนอมีลักษณะของการลดความเป็นสินค้าในเชิงปฏิบัติการมากกว่าการปฏิรูปเชิงโครงสร้าง โดยเน้นการลดอุปสรรคในการใช้บริการผ่านนโยบาย “30 บาทรักษาทุกที่” การรับรองบริการแพทย์ทางไกล และการบรรจุบริการสุขภาพจิตเป็นสิทธิประโยชน์หลัก แนวนโยบายดังกล่าวช่วยเพิ่มระดับ decommodification ในชีวิตประจำวันของประชาชนอย่างมีนัยสำคัญ อย่างไรก็ดี โครงสร้างการแบ่งกลุ่มสิทธิและกลไกการอภิบาลระบบสุขภาพโดยรวมยังคงดำรงอยู่ในลักษณะใกล้เคียงกับระเบียบเดิมของรัฐสวัสดิการไทย ซึ่งสะท้อนลักษณะของรัฐสวัสดิการแบบผสม (hybrid regime) ที่ผสานความเป็นถ้วนหน้าในเชิงบริการเข้ากับโครงสร้างการบริหารแบบเดิมมากกว่าการมุ่งลด stratification อย่างเป็นระบบ

สำหรับพรรคภูมิใจไทยและพรรคการเมืองอื่นที่แสดงนโยบายด้านสุขภาพในลักษณะจำกัดกลุ่มเป้าหมาย นโยบายด้านการดูแลผู้สูงอายุและผู้ป่วยภาวะพึ่งพิงสะท้อนรูปแบบของการลดความเป็นสินค้าที่เกิดขึ้นเฉพาะบางกลุ่มผ่านมาตรการต่าง ๆ เช่น การสนับสนุนศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ การจ้างพยาบาลอาสาประจำชุมชน และการจัดทำประกันชีวิตผู้สูงอายุ ขณะเดียวกัน นโยบายดังกล่าวยังคงรักษาการแบ่งกลุ่มความต้องการทางสังคมไว้อย่างชัดเจน และเปิดพื้นที่ให้ครอบครัวและกลไกตลาดมีบทบาทร่วมกับรัฐในการจัดสวัสดิการ ลักษณะดังกล่าวสอดคล้องกับตรรกะของรัฐสวัสดิการแบบ อนุรักษ์นิยมเชิงครอบครัว (familialist–conservative regime) มากกว่าการสร้างสิทธิถ้วนหน้าที่ลด stratification อย่างเป็นระบบ

พลังของการแข่งขันเชิงนโยบายที่ปรากฏในการเลือกตั้งครั้งนี้ มิได้ทำหน้าที่เพียงนำเสนอชุดนโยบายที่แตกต่างกัน หากแต่ทำให้สังคมและประชาชนต้องเผชิญกับคำถามเชิงโครงสร้างอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ว่า “เราต้องการระบบสุขภาพและสังคมในลักษณะใด” เมื่อพิจารณาในเชิงอุดมการณ์ จะพบว่าข้อเสนอด้านสุขภาพสะท้อนแนวคิดหลักอย่างน้อยสามแนวทางต่อบทบาทของรัฐและความหมายของความเป็นธรรมด้านสุขภาพ

แนวทางแรกมุ่งเน้นการสร้างสถาบันและกติกาในระดับโครงสร้าง เพื่อแก้ไขความเหลื่อมล้ำเชิงระบบผ่านการลดความเป็นสินค้าและการลดการแบ่งกลุ่มความต้องการทางสังคม แนวคิดดังกล่าวให้ความสำคัญกับผลลัพธ์ในระยะยาวและการแก้ไขปัญหาที่รากฐานของระบบสุขภาพ แม้ในระยะสั้นอาจยังไม่สามารถแปรเปลี่ยนเป็นประสบการณ์การใช้บริการที่ประชาชนรับรู้ได้อย่างชัดเจนในชีวิตประจำวัน แนวทางที่สองให้ความสำคัญกับการขยายบริการและสิทธิประโยชน์ที่ประชาชนสามารถเข้าถึงได้โดยง่ายและรวดเร็ว โดยมุ่งลดอุปสรรคในการใช้บริการในเชิงปฏิบัติการ นโยบายในกลุ่มนี้มีศักยภาพในการเพิ่มระดับการลดความเป็นสินค้าในชีวิตประจำวันของประชาชนอย่างเป็นรูปธรรม อย่างไรก็ดี แนวทางดังกล่าวอาจมิได้มุ่งเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการจัดสรรสิทธิและกลไกการอภิบาลระบบสุขภาพอย่างเป็นระบบ ส่งผลให้ความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้างยังคงดำรงอยู่ในระดับหนึ่ง ขณะที่แนวทางที่สามเลือกมุ่งจัดการความเสี่ยงของกลุ่มประชากรที่ถูกมองว่ามีความเปราะบางหรือมีความจำเป็นเฉพาะด้านเป็นพิเศษ โดยให้น้ำหนักกับบทบาทของครอบครัว ชุมชน และกลไกตลาดควบคู่ไปกับรัฐ แนวทางนี้อาจช่วยจำกัดภาระทางการคลังของรัฐในระยะสั้น และตอบสนองต่อปัญหาเฉพาะกลุ่มได้อย่างตรงจุด อย่างไรก็ตาม ยังคงรักษาการแบ่งกลุ่มความต้องการทางสังคมไว้อย่างชัดเจน และมีผลต่อการลดความเป็นสินค้าในขอบเขตที่จำกัด

อย่างไรก็ดี ข้อเสนอเชิงนโยบายของแต่ละพรรคอาจสะท้อนลักษณะของการผสมผสาน (hybridization) และความย้อนแย้งภายใน (internal contradictions) ระหว่างอุดมการณ์ที่แตกต่างกัน ตัวอย่างเช่น พรรคการเมืองที่เสนอการขยายสิทธิแบบถ้วนหน้าในบางมิติ อาจยังคงรักษากลไกการจัดสรรทรัพยากรแบบจำเพาะกลุ่ม หรือเปิดพื้นที่ให้กลไกตลาดและครอบครัวมีบทบาทร่วมในมิติอื่น ๆ ขณะที่บางพรรคซึ่งเน้นการจัดการความเสี่ยงเฉพาะกลุ่ม ก็อาจใช้นิยามของ “สิทธิ” และ “ความเสมอภาค” ในเชิงถ้อยคำเพื่อสร้างความชอบธรรมทางการเมือง

ถึงตรงนี้แล้ว คงไม่สามารถบอกได้อย่างสมบูรณ์แนวทางใดแนวทางหนึ่งเป็นแนวทางที่ถูกต้องที่สุด ทว่า ทั้งสามแนวทางสะท้อนจินตนาการทางการเมืองที่แตกต่างกันต่อบทบาทของรัฐ ความหมายของสิทธิด้านสุขภาพ และขอบเขตของความเป็นธรรมทางสังคม โดยมิได้เป็นเพียงความแตกต่างด้านนโยบาย หากแต่เป็นทางเลือกเชิงอุดมการณ์ที่ถูกนำเสนอให้ประชาชนพิจารณาและตัดสินใจผ่านกระบวนการประชาธิปไตย

กับดักเชิงเทคนิค ความดี และความไม่เป็นการเมืองของนโยบายสุขภาพ

อย่างไรก็ดี เมื่อนโยบายสุขภาพถูกนำเสนอในช่วงการเลือกตั้งที่ผ่านมา จะพบลักษณะร่วมสำคัญประการหนึ่งที่ปรากฏอย่างชัดเจนในแทบทุกพรรคการเมือง คือการให้ความชอบธรรมกับ “ผู้เชี่ยวชาญ” และความรู้เชิงเทคนิคในฐานะคำตอบหลักของปัญหานโยบาย² หลายต่อหลายครั้งในการวิวาทะหรือการนำเสนอนโยบาย แนวทางคำตอบของพรรคการเมืองต่าง ๆ กลับเคลื่อนไปในทิศทางเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นการอ้างถึงความจำเป็นด้านประสิทธิภาพ ความยั่งยืนทางการคลัง ระบบข้อมูล หรือมาตรฐานวิชาชีพ ปรากฏการณ์ดังกล่าวในด้านหนึ่งอาจถูกมองว่าเป็นสัญญาณเชิงบวกของฉันทามติทางสังคมว่าระบบสุขภาพควรพัฒนาไปในทิศทางใด อย่างไรก็ตาม ในอีกด้านหนึ่ง ความเป็นเอกภาพเชิงภาษาและกรอบคิดนี้เองที่อาจก่อให้เกิดคำถามเชิงการเมืองที่สำคัญยิ่งขึ้น

ประเด็นแรก คือความเสี่ยงของ “กับดักเชิงเทคนิค (technocratic trap)” ซึ่งนโยบายถูกทำให้กลายเป็นเรื่องของความถูกต้องเชิงวิชาชีพมากกว่าการตัดสินใจเชิงคุณค่า ภายใต้กรอบดังกล่าว ความแตกต่างทางอุดมการณ์ระหว่างพรรคการเมืองถูกลดทอนลงเหลือเพียงความแตกต่างด้านวิธีดำเนินการ ขณะที่คำถามพื้นฐานว่าใครควรเป็นผู้รับความเสี่ยง ใครควรเป็นผู้แบกรับต้นทุน และรัฐควรมีขอบเขตความรับผิดชอบต่อสุขภาพของประชาชนเพียงใด กลับไม่ถูกหยิบยกขึ้นมาถกเถียงอย่างเปิดเผย นโยบายจึงถูกนำเสนอราวกับเป็นคำตอบที่ “ถูกต้อง” มากกว่าจะเป็นทางเลือกเชิงการเมืองที่สามารถถูกโต้แย้งได้³ แม้แต่ในเชิงเทคนิคก็ยังมองจำกัดเฉพาะสาขาสุขภาพ ไม่เชื่อมโยงกับความท้าทายใหญ่ของประเทศด้านเศรษฐกิจโตช้า ปรับตัวช้าท่ามกลางโลกที่ผันผวนอย่างยิ่ง ในขณะที่หลายประเทศมีความพยายามในการพัฒนาที่เชื่อมโยงประเด็นด้านสุขภาพกับการพัฒนาอุตสาหกรรมและบริการอื่น ๆ เพื่อขยายรายได้อย่างยั่งยืน

ประเด็นที่สอง คือการทำให้นโยบายสุขภาพกลายเป็นพื้นที่ของ “ความดี” มากกว่าพื้นที่ของการเมือง เมื่อข้อเสนอเชิงนโยบายถูกห่อหุ้มด้วยภาษาของความหวังดี ความจำเป็น และความเหมาะสมทางวิชาการ การตั้งคำถามเชิงวิพากษ์ต่อแนวทางดังกล่าวอาจถูกตีความโดยปริยายว่าเป็นการคัดค้านความก้าวหน้า หรือแม้กระทั่งการขัดขวางผลประโยชน์ของประชาชน กระบวนการเช่นนี้ทำให้นโยบายสุขภาพค่อย ๆ หลุดออกจากการเป็นประเด็นถกเถียงเชิงอุดมการณ์ และกลายเป็นพื้นที่ที่ “ไม่ควรถูกทำให้เป็นการเมือง” ทั้งที่โดยธรรมชาติแล้ว การจัดสรรทรัพยากรด้านสุขภาพเป็นหนึ่งในพื้นที่การเมืองที่เข้มข้นที่สุดของรัฐสมัยใหม่

ประเด็นที่สาม คือบทบาทของผู้เชี่ยวชาญในกระบวนการกำหนดนโยบาย แม้ความรู้เชิงวิชาชีพจะมีความจำเป็นต่อการออกแบบระบบสุขภาพที่มีคุณภาพ แต่ผู้เชี่ยวชาญเองก็มิได้เป็นกลุ่มที่มีความคิดเป็นเอกภาพ หากประกอบไปด้วยสำนักคิด (schools of thought) ที่หลากหลาย มีสมมติฐาน คุณค่า และจุดยืนทางอุดมการณ์ที่แตกต่างกัน อย่างไรก็ตาม เวทีการเมืองในช่วงการเลือกตั้งกลับเปิดพื้นที่ให้กับ “เสียงของผู้เชี่ยวชาญ” (และอาจเป็นการผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านสุขภาพ) ในลักษณะที่ทำให้ความหลากหลายทางความคิดเหล่านี้ถูกกลบกลืน และลดทอนเหลือเพียงชุดความรู้ที่ดูเป็นกลางและไม่ขัดแย้ง

อย่างไรก็ดี งานวิจัยเชิงนโยบายบางชิ้นชี้ให้เห็นว่า “การให้ความชอบธรรมกับผู้เชี่ยวชาญ” อาจมีเหตุผลเชิงสถาบันบางอย่างที่ทำให้แนวทางเช่นนี้ถูกเลือกใช้บ่อยครั้ง โดยเฉพาะในประเด็นนโยบายที่มีความซับซ้อนสูงและมีต้นทุนความล้มเหลวที่รุนแรง เช่น ระบบสุขภาพและการเงินการคลังสาธารณะ⁴ ในเงื่อนไขที่ข้อมูลไม่สมบูรณ์ ความไม่แน่นอนสูง และข้อขัดแย้งทางผลประโยชน์ยากต่อการประนีประนอม การอาศัยมาตรฐานวิชาชีพ หลักฐานเชิงประจักษ์ และกลไกผู้เชี่ยวชาญสามารถช่วยลดความคลุมเครือ ลดต้นทุนการต่อรอง และเพิ่มความน่าเชื่อถือของรัฐในสายตาสาธารณะได้ อีกทั้งในบางกรณี “ฉันทามติของผู้เชี่ยวชาญ” ยังมีบทบาทเป็นกลไกสร้างความต่อเนื่องของนโยบาย (policy continuity) ป้องกันการแกว่งของนโยบายตามวัฏจักรการเลือกตั้ง และช่วยค้ำประกันสิทธิขั้นพื้นฐานให้พ้นจากการถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมืองในระยะสั้น

ทั้งนี้ งานวิชาการนั้นก็เตือนว่าประสิทธิผลของ “การให้ความชอบธรรมกับผู้เชี่ยวชาญ” ขึ้นอยู่กับ “เงื่อนไขแวดล้อม” อย่างน้อยสามประการ ได้แก่ (1) ความหลากหลายและความโปร่งใสของระบบผู้เชี่ยวชาญ ว่ามีการเปิดเผยสมมติฐาน ความไม่แน่นอน และความเห็นต่างภายในวงวิชาชีพหรือไม่ (2) กลไกความรับผิดรับชอบ (accountability) ว่าผู้เชี่ยวชาญและองค์กรกำกับดูแลสามารถถูกตรวจสอบได้เพียงใด และ (3) ช่องทางการมีส่วนร่วมของประชาชน ซึ่งความรู้เชิงเทคนิคควรถูกแปลให้เป็นประเด็นสาธารณะที่ถกเถียงได้มากกว่าการถูกทำให้เป็น “ข้อยุติ” ที่แตะต้องไม่ได้⁵ หากเงื่อนไขเหล่านี้อ่อนแอ การอ้างผู้เชี่ยวชาญอาจกลายเป็นการปิดพื้นที่การเมืองและลดทอนความชอบธรรมในระยะยาวมากกว่าการสร้างความไว้วางใจ

ดังนั้น สำหรับประเทศไทย จุดท้าทายสำคัญจึงอาจมิใช่การมีหรือไม่มีผู้เชี่ยวชาญ หากแต่อยู่ที่การทำให้ความรู้เชิงเทคนิค “เปิดให้โต้แย้งได้” ผ่านกลไกสาธารณะที่โปร่งใสและมีส่วนร่วม เพื่อให้การพึ่งพาผู้เชี่ยวชาญทำหน้าที่เป็นเครื่องมือเพิ่มคุณภาพการตัดสินใจ มากกว่าทำหน้าที่เป็นกำแพงที่กันประชาชนออกจากการถกเถียงเชิงคุณค่า ซึ่งการที่ประชาชนไม่สามารถเข้าถึงหรือมีส่วนร่วมกับการถกเถียงเชิงปรัชญาและอุดมการณ์ของนโยบายสุขภาพ ย่อมส่งผลให้กระบวนการเลือกตั้งกลายเป็นการเลือกระหว่าง “คำตอบที่ดูเหมือนถูกต้องเหมือนกัน” มากกว่าการเลือกระหว่างจินตนาการทางการเมืองที่แตกต่างกันอย่างแท้จริง

โดยสรุปแล้ว การนำเสนอนโยบายสุขภาพในการเลือกตั้งครั้งนี้ แม้ในเชิงผิวเผินจะสะท้อนเป้าประสงค์ร่วมกันด้านการส่งเสริมสุขภาพและการเข้าถึงบริการอย่างทั่วถึง แต่การวิเคราะห์เชิงอุดมการณ์กลับชี้ให้เห็นว่าข้อเสนอเหล่านี้ตั้งอยู่บนจินตนาการทางการเมืองที่แตกต่างกันต่อบทบาทของรัฐ ความหมายของสิทธิด้านสุขภาพ และวิธีการจัดสรรความเสี่ยงในสังคม อย่างไรก็ดี ความแตกต่างดังกล่าวมิได้ถูกนำเสนออย่างชัดเจน หากแต่ถูกกลบด้วยภาษาของความรู้เชิงเทคนิค ประสิทธิภาพ และความดีงามทางศีลธรรม ซึ่งมีส่วนทำให้นโยบายสุขภาพถูกทำให้ดูเป็นกลางและไม่ขัดแย้งทางการเมือง

แม้การอาศัยผู้เชี่ยวชาญและฉันทามติทางวิชาชีพจะมีบทบาทสำคัญในการเพิ่มความน่าเชื่อถือและลดความไม่แน่นอนของการตัดสินใจเชิงนโยบาย แต่การครอบงำของกรอบคิดเชิงเทคนิคก็อาจจำกัดพื้นที่ให้ประชาชนได้มองเห็นและถกเถียงถึงความแตกต่างเชิงรากคิดและคุณค่าที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังข้อเสนอเชิงนโยบายเหล่านั้น ในบริบทเช่นนี้ การทำให้นโยบายสุขภาพ “ปลอดการเมือง” อาจแลกมาด้วยการลดทอนบทบาทของประชาชนในฐานะผู้ตัดสินเชิงคุณค่า และทำให้คำถามพื้นฐานเกี่ยวกับขอบเขตความรับผิดชอบของรัฐ การจัดสรรทรัพยากร และการแบ่งปันความเสี่ยงด้านสุขภาพในสังคมประชาธิปไตยไม่ถูกหยิบยกขึ้นมาพิจารณาอย่างเปิดเผย การเปิดพื้นที่ให้ความแตกต่างเชิงอุดมการณ์สามารถถูกมองเห็นและโต้แย้งได้ จึงมิใช่อุปสรรคต่อการพัฒนานโยบาย หากแต่เป็นเงื่อนไขสำคัญของการพัฒนาประชาธิปไตยเชิงเนื้อหาในระบบสุขภาพที่ประเทศเราต้องการอยู่มาก

Thailand’s General Election is not just a procedural mechanism for selecting political representatives. Rather, it constructs a critical moment in which public policies are brought into the public space to gain legitimacy and secure the consent of the people. In this term, “partisan policies” do not function solely as a set of technical measures designed to address immediate social problems. Instead, they operate as systems of language, ideology, and institutional mechanisms that reflect how the state, political parties, and societal elites conceptualize risk, vulnerability, the lives of citizens and the scope of state responsibility toward society.

In comparative perspective, the welfare state and policy politics literature suggests that policy competition during elections constitutes a critical arena in which societies negotiate and define the meanings of “rights,” “justice,” and the role of the state through proposals on welfare and public services. In many countries, health and welfare policies do not only shape policy outcomes, but also play a significant role in structuring patterns of political participation, public trust in the state, and the long-term quality of democratic governance.

Since the introduction of the “30 Baht Universal Coverage” policy by the Thai Rak Thai Party in the 2001 general election, health systems policy has become one of the central axes of political competition in Thailand. Health insurance has not been presented merely as an instrument to improve access to services; rather, it has been institutionalized as a symbol of equity, citizenship, and the role of the state in managing the uncertainties of life. Within this context, political parties have continuously advanced health policy proposals, ranging from the expansion of entitlements and improvements in service quality to the reduction of financial burdens and reforms in health system governance and financing structures.

However, debates on health policy during Thai elections are often confined to frameworks of “fiscal feasibility,” “system efficiency,” or “technical appropriateness,” while the ideological, discursive, and power-laden dimensions embedded in policy proposals tend to be implicitly overlooked. As a result, health policy is frequently rendered politically neutral, despite a substantial body of comparative literature demonstrating that health and welfare policies constitute one of the most politically contested arenas of the modern state, given their direct implications for the allocation of resources, the distribution of risk, and the valuation of human life.

Against this backdrop, this article aims to compile and synthesize health system policy proposals put forward by political parties in Thailand’s 2026 general election. Rather than evaluating the technical feasibility of these policies, the article interrogates the underlying logics and discourses upon which they are constructed, as well as the ways in which such policies relate to citizens as instruments of democratic practice. Through an ideological analysis of the role of the state, the meaning of health-related rights, and the political imaginaries presented to society during the electoral process, the article seeks to illuminate how health policy functions as a site of political contestation in contemporary Thailand.

Major Health Policy Platforms of Political Parties in the 2026 General Election

Based on a review of policy information collected from the official websites of political parties, health policy proposals can be categorized into four sub-groups, as outlined below.

Policies Aimed at Expanding Access to Health Services and Ensuring Basic Entitlements These policies focus on broadening benefit packages, increasing service delivery channels, and reducing barriers related to location, time, or administrative procedures.
- The People’s Party proposes the standardization of basic health benefit package across the three major public insurance schemes to mitigate disparities in treatment entitlements and promote equity in access, alongside the creation of a central agency for health data and reimbursement transactions.
- The Pheu Thai Party and the Bhumjaithai Party emphasize reducing access barriers. Pheu Thai highlights the continuation of the “30 Baht Anywhere” policy, allowing citizens to receive care at any facility without referral requirements, with fiscal management overseen by the National Health Security Office (NHSO). Similarly, Bhumjaithai advances policies such as “Cancer Anywhere” and “Hemodialysis First,” framing them as basic entitlements and prioritizing cross-area service access without referrals.
- The Democrat Party and the Pheu Thai Party support the legalization and free provision of telemedicine services to ensure broader and more equitable access.
- The People’s Party and the Pheu Thai Party propose strengthening mental health services. Pheu Thai advocates for the integration of mental health treatment and counseling as core benefit package, while the People’s Party emphasizes workforce development such as increasing psychiatrists and psychologists to deliver services at the primary care level, along with advancing relevant professional legislation.
- The Democrat Party proposes expanding emergency care services through the UCEP Plus Premium policy, which broadens the definition of emergency conditions and increase reimbursement rate for private hospitals. This also includes the nationwide expansion of the Sky Doctor program for air-based emergency patient transfers.
Policies Aimed at Strengthening Primary Health Care and Community-Based Health Systems Through investments in frontline health workers and the expansion of proactive community-based services.
- The People’s Party and the Pheu Thai Party propose strengthening primary care services. The People’s Party emphasizes increasing physicians in primary care network and allocating budgets to develop proactive service infrastructures and chronic care, while the Pheu Thai Party prioritizes the expansion of service units in neighborhood areas to reduce congestion in large hospitals.
- The People’s Party, Pheu Thai Party, and the Bhumjaithai Party all propose enhancing frontline health personnel. The People’s Party advocates redefining the role of Village Health Volunteers (VHVs) to address current health challenges through digital technologies and workload-based compensation. The Pheu Thai Party focuses on training primary care and frontline personnel to conduct initial screenings and provide basic counseling. Meanwhile, the Bhumjaithai Party proposes increasing the monthly allowance for VHVs from 1,000 to 2,000 baht and establishing a welfare fund for funeral assistance.
- The Pheu Thai Party proposes the provision of annual health risk screening services for the general population.
Policies Addressing Population Ageing and Vulnerable Groups Through targeted investments in services tailored to older persons and vulnerable populations, including intermediate and long-term care and palliative care.
- The People’s Party supports post-acute rehabilitation policies during the first six months, emphasizing intensive rehabilitation, home environment modifications, and the provision of assistive devices through equipment banks.
- The People’s Party and the Bhumjaithai Party propose policy packages to strengthen long-term care. The People’s Party advocates enabling dependent seniors to choose appropriate care arrangements either home-based or institutional-based supported by public financing. In contrast, the Bhumjaithai Party proposes that the state allocate unused public land for private investment in elderly care centers through public–private partnerships, with the aim of improving affordability and accessibility.
- The Bhumjaithai Party proposes employing professional nurses under the “One Village, One Volunteer Nurse” policy to provide care for bedridden patients within communities, with a monthly remuneration of 15,000 baht.
- The Bhumjaithai Party further proposes a life insurance scheme for all older persons, offering coverage of 100,000 baht in the event of death and access to emergency loans of up to 20,000 baht per person without guarantors.
- The Klatham Party, the Democrat Party, and the United Thai Nation Party propose increases in the old-age allowance. The Democrat Party proposes a monthly allowance of 1,000 baht, while the United Thai Nation Party proposes 1,500 baht per month; the Klatham Party does not specify an amount.
- The Democrat Party proposes allocating budgets for home renovation for older persons, at 50,000 baht per household. This also includes a policy to purchase homes from citizens and convert their value into monthly living expenses for older persons.
- The People’s Party and the Pheu Thai Party support palliative care. The People’s Party proposes establishing palliative wards in hospitals and strengthening the capacity of primary care teams to provide community-based palliative care, while the Pheu Thai Party proposes the establishment of public “Cheewapiban” centers and promotes palliative approaches that avoid aggressive treatment in intensive care units during end-of-life period.
Policies on Structural Reform and Governance of the Health System Through reforms in management structures and macro-level mechanisms for budgetary and resource allocation.
- The People’s Party, Democrat Party, and Pheu Thai Party support reforms in health system governance and legal frameworks. The People’s Party proposes legal amendments to enhance transparency and checks and power balances in the executive board of the NHSO. The Democrat Party proposes restructuring the NHSO budget plan without reliance on central governance budget, while the Pheu Thai Party calls for reforming the capitation-based budget allocations that are deemed insufficient.
- The People’s Party, Democrat Party, and Pheu Thai Party support the development of a national health data infrastructure. The People’s Party proposes establishing a new central agency, whereas the Democrat Party suggests assigning this role to the Big Data Institute; the Pheu Thai Party does not specify a host institution.
- The Bhumjaithai Party supports the decentralization of Subdistrict Primary Care Center to Provincial Administrative Organizations, aiming to improve flexibility in budget management and pharmaceutical procurement in alignment with local contexts.
- The People’s Party proposes the adoption of value-based healthcare, linking budget allocation and provider reimbursement to health outcomes and creating incentives for service providers to improve quality of care.
- The People’s Party places emphasis on reforming Bangkok’s health system by proposing that the Bangkok Metropolitan Administration manage funding within the city and initiate service delivery as the collaborative and network models.
- The People’s Party proposes developing a digital prescription system to connect healthcare facilities and pharmacies, alongside the establishment of a national drug information center to define transparent drug coding and central pricing.
- The People’s Party also proposes using a centralized database to regulate and monitor the national health workforce, while supporting measures to limit working hours and ensure adequate post-duty rest for health professionals.

Ideological and Welfare Regime Analysis of Health Policy

Although political parties present shared objectives in their health policy platforms—namely, promoting good health and ensuring universal access to services—the political ideologies embedded within these policy proposals may differ substantially. Such differences are not always explicitly articulated in policy language, but are instead reflected in underlying conceptions of the role of the state, mechanisms of resource allocation, and the relationships between the state, service providers, and citizens. Drawing on the foundational welfare state framework proposed by Gøsta Esping-Andersen, which emphasizes processes of decommodification and social stratification¹, this analysis finds that health policy proposals advanced by Thai political parties in the current general election embody significantly different ideological logics.

The People’s Party exhibits a distinctive emphasis on the decommodification of health services by framing access to essential healthcare as a citizenship right, rather than one tied to employment status, geographic location, or market mechanisms. Proposals such as the establishment of a unified standard health benefits package across the three main public insurance schemes, the creation of a central authority for health data and reimbursement transactions, and the adoption of value-based healthcare reflect an effort to reduce individuals’ reliance on their ability to pay and to narrow status-based inequalities among population groups. These features are characteristic of welfare state arrangements that prioritize the reduction of social stratification, and thus most closely resemble the logic of a social democratic welfare regime.

By contrast, while the Pheu Thai Party similarly aims to expand access to healthcare on a broad scale, its approach places greater emphasis on operational decommodification rather than structural reform. Policies such as the “30 Baht Healthcare Anywhere” initiative, the legal recognition of telemedicine, and the inclusion of mental health services as core benefits significantly enhance everyday decommodification for citizens. Nevertheless, the overall structure of rights differentiation and health system governance remains largely aligned with Thailand’s existing welfare arrangements. This reflects a hybrid welfare regime, in which service-level universality is combined with inherited administrative structures, rather than a systematic effort to reduce stratification.

For the Bhumjaithai Party and other political parties that articulate health policies in a more targeted manner, proposals related to elderly care and support for dependent populations illustrate a form of decommodification limited to specific groups. Measures such as support for elderly care centers, the employment of community-based volunteer nurses, and the provision of life insurance for older persons coexist with a clear maintenance of social stratification and an expanded role for families and market mechanisms in welfare provision. Such an approach aligns more closely with a familialist–conservative welfare regime than with a universalistic model aimed at systematically reducing stratification.

The dynamics of policy competition evident in this election do not merely present different policy packages, but also compel society and citizens to confront a fundamental structural question: “What kind of health system and society do we want?” From an ideological perspective, health policy proposals reflect at least three broad approaches to the role of the state and the meaning of health equity.

The first approach emphasizes the construction of robust institutions and rules at the structural level in order to address systemic inequalities through the decommodification of health services and the reduction of social stratification. This approach prioritizes long-term outcomes and root causes within the health system, even if, in the short term, it does not immediately translate into tangible improvements in citizens’ everyday experiences of service use.

The second approach prioritizes the rapid expansion of services and benefits that are easily and promptly accessible to the public, focusing on the practical removal of barriers to care. Policies within this category have the potential to enhance decommodification in citizens’ daily lives in a concrete manner. However, such approaches may not seek to systematically transform the underlying structures of rights allocation and health system governance, allowing structural inequalities to persist to some extent.

The third approach concentrates on managing risks faced by population groups perceived as particularly vulnerable or in need of targeted support, placing greater emphasis on the roles of families, communities, and market mechanisms alongside the state. While this approach may help contain fiscal pressures in the short term and respond effectively to specific needs, it tends to preserve social stratification and achieves decommodification only within a limited scope.

At the same time, policy proposals advanced by individual parties often exhibit processes of hybridization and internal contradictions across ideological logics. For instance, parties that advocate universal rights in certain policy areas may continue to rely on targeted allocation mechanisms or allow expanded roles for market and family-based provision in others. Conversely, parties emphasizing targeted risk management may deploy the language of “rights” and “equity” to bolster political legitimacy.

At this stage, it is neither possible nor necessary to determine which approach represents the most appropriate path forward. Rather, these three approaches embody distinct political imaginaries regarding the role of the state, the meaning of health-related rights, and the boundaries of social justice. They thus constitute not merely differences in policy design, but ideological choices presented to citizens for consideration and decision-making through democratic processes.

The Technocratic Trap, Moralization, and the Depoliticization of Health Policy

However, when health policies are presented during electoral periods, a common pattern emerges across nearly all political parties: the legitimization of “experts” and technical knowledge as the primary solutions to policy problems². In many debates and policy presentations, parties’ responses tend to converge in similar directions—frequently invoking efficiency, fiscal sustainability, data systems, or professional standards. On one level, this phenomenon may be interpreted as a positive signal of social consensus regarding the desired direction of health system development. On another level, however, this very uniformity in language and framing raises more profound political questions.

The first concern is the risk of a technocratic trap, whereby policy is framed primarily as a matter of professional correctness rather than decision-making according to societal value. Within this framework, ideological differences among political parties are reduced to variations in implementation methods, while fundamental questions such as who should bear health risks, who should absorb the costs, and how far the state’s responsibility for population health should extend remain largely unarticulated and uncontested. As a result, policies are presented as “technically correct” solutions rather than as political choices open to democratic debate³.

Moreover, even at the technical level, health policy is often narrowly confined within the boundaries of the health sector itself, with limited connection to broader structural challenges facing the country such as slow economic growth or constrained adaptive capacity in an increasingly volatile global context. This stands in contrast to efforts in several other countries to link health policy with industrial and service-sector development as part of a broader strategy to generate sustainable long-term economic growth.

The second issue concerns the transformation of health policy into a domain of “moral goodness” rather than a site of political contestation. When policy proposals are wrapped in the language of benevolence, necessity, and academic appropriateness, critical questioning of these approaches may be implicitly interpreted as opposition to development—or even as an obstruction of public interests. Such processes gradually detach health policy from ideological debate and reposition it as an area that “should not be politicized,” despite the fact that the allocation of health resources is, by its very nature, one of the most intensely political arenas of the modern state.

The third issue relates to the role of experts in the policy-making process. While professional knowledge is indispensable for designing high-quality health systems, experts themselves do not constitute a homogeneous group. Rather, they comprise diverse schools of thought with differing assumptions, values, and ideological positions. Nevertheless, electoral political arenas often privilege a singular “expert voice” (frequently limited to health-sector expertise), in ways that obscure this intellectual diversity and reduce it to a body of knowledge that appears neutral and non-contentious.

Nevertheless, some policy research suggests that the legitimization of expert authority is often grounded in specific institutional rationales, particularly in policy domains characterized by high complexity and severe failure costs, such as health systems and public finance⁴. Under conditions of incomplete information, high uncertainty, and conflicts of interest that are difficult to reconcile, reliance on professional standards, empirical evidence, and expert mechanisms can reduce ambiguity, lower negotiation costs, and enhance the state’s credibility in the eyes of the public. In certain contexts, expert consensus may also function as a mechanism of policy continuity, insulating fundamental rights from short-term political instrumentalization and limiting policy volatility across electoral cycles.

At the same time, the literature cautions that the effectiveness of expert legitimation depends on several boundary conditions. These include: (1) the diversity and transparency of expert systems, particularly whether underlying assumptions, uncertainties, and internal disagreements within professional communities are openly disclosed; (2) accountability mechanisms, namely the extent to which experts and regulatory institutions are subject to public scrutiny; and (3) channels for citizen participation, through which technical knowledge is translated into contestable public issues rather than treated as unquestionable settlements⁵. Where these conditions are weak, appeals to expertise may serve to close down political space and erode long-term legitimacy rather than foster public trust.

In the Thai context, therefore, the central challenge may not lie in the presence or absence of experts, but in ensuring that technical knowledge remains open to contestation through transparent and participatory public mechanisms. Such an approach would allow reliance on expertise to enhance the quality of decision-making, rather than to function as a barrier that excludes citizens from debates over values. When citizens are unable to access or participate in philosophical and ideological deliberations surrounding health policy, electoral processes risk devolving into a choice among “apparently correct” solutions, rather than a genuine contest between distinct political imaginaries.

In summary, while health policy proposals presented during this election appear, on the surface, to share common objectives of promoting population health and ensuring universal access to services, an ideological analysis reveals that these proposals are grounded in fundamentally different political imaginaries regarding the role of the state, the meaning of health-related rights, and the allocation of risk within society. Yet these differences are rarely articulated explicitly; instead, they are often obscured by the language of technical expertise, efficiency, and moral virtue, which contributes to rendering health policy seemingly politically neutral and non-contentious.

Although reliance on experts and professional consensus plays an important role in enhancing policy credibility and reducing uncertainty in decision-making, the dominance of technocratic frames may also constrain the space for citizens to recognize and deliberate over the underlying values and ideological choices embedded in policy proposals. In this context, efforts to depoliticize health policy may come at the cost of diminishing citizens’ roles as value-based decision-makers, leaving fundamental questions about the scope of state responsibility, the allocation of resources, and the sharing of health-related risks in democratic societies insufficiently examined. Creating space for ideological differences to be made visible and contestable, therefore, should not be seen as an obstacle to policy development, but rather as a necessary condition for strengthening substantive democracy within the health system that the country aspires to build.

References