ผู้เขียนมีโอกาสเข้าร่วมการแข่งขัน Hackathon ซึ่งประกอบด้วยผู้เข้าแข่งขันมากกว่า 40 ทีมที่นำเสนอนวัตกรรมเพื่อแก้ไขปัญหาในระบบสุขภาพ ตั้งแต่นวัตกรรมทางเทคโนโลยีที่แสดงความก้าวหน้าของความรู้ทางการแพทย์ ไปจนถึงการออกแบบระบบบริการให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น โดย Hackathon นี้เกิดขึ้นภายใต้ตรรกะของการสร้างพื้นที่ที่สามารถเร่งรัดกระบวนการเรียนรู้ในทีมสหสาขา ผ่านการเปิดโอกาสให้ผู้มีภูมิหลังต่างกันมาร่วมกันออกแบบทางออก และสามารถนำไปสู่ต้นแบบที่ถูกพัฒนาต่อจริงได้
ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา รูปแบบของ Hackathon ได้ขยายตัวออกจากขอบเขตเดิมที่จำกัดอยู่ในกลุ่มผู้พัฒนาเทคโนโลยี ไปสู่ภาคธุรกิจ นโยบายสาธารณะ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งภาคสุขภาพ ซึ่งกำลังกลายเป็นหนึ่งในพื้นที่สำคัญของการแข่งขันลักษณะนี้ ภายใต้บริบทของสังคมที่ขับเคลื่อนด้วยเทคโนโลยี นวัตกรรมสุขภาพจึงถูกวางตำแหน่งให้เป็นทั้ง “คำตอบ” ของปัญหาเชิงระบบ และ “โอกาส” ทางเศรษฐกิจในเวลาเดียวกัน
อย่างไรก็ตาม ท่ามกลางภาพของความก้าวหน้าและความเป็นไปได้ดังกล่าว ผู้เขียนได้ตั้งข้อสังเกตบางประการในกระบวนการตัดสินที่ค่อนข้างเด่นชัด กล่าวคือ การให้ความสำคัญกับคำถามเชิงธุรกิจเป็นหลัก ไม่ว่าจะเป็นความสามารถในการสร้างรายได้ กลุ่มลูกค้า โมเดลการลงทุน และศักยภาพในการขยายตลาด ทั้งนี้ การตั้งคำถามต่อเวที Hackathon มิได้หมายความว่าเวทีลักษณะนี้ปราศจากคุณูปการ หากแต่เป็นความพยายามที่จะพิจารณาว่า “กรอบคิด” ที่กำกับเวทีดังกล่าวกำลังให้คุณค่าแก่สิ่งใด และในขณะเดียวกันกำลังทำให้สิ่งใดเลือนหายไปจากการพิจารณาอย่างเป็นระบบ
ปรากฏการณ์นี้สะท้อนให้เห็นว่า Hackathon มิได้เป็นเพียง “พื้นที่เปิด” สำหรับความคิดสร้างสรรค์ หากแต่เป็นพื้นที่ที่มีกรอบคิดบางอย่างถูกกำหนดไว้ล่วงหน้า กล่าวคือ นวัตกรรมที่ “ดี” ต้องเป็นนวัตกรรมที่สามารถเข้าสู่ตลาดได้ (market-ready) และสร้างผลตอบแทนได้ในระยะเวลาที่เหมาะสม แนวโน้มเช่นนี้สอดคล้องกับสิ่งที่นักวิชาการอย่างเดวิด ฮาร์วีย์อธิบายว่าเป็นลักษณะสำคัญของยุคเสรีนิยมใหม่ ซึ่งทำให้กลไกตลาดกลายเป็นเกณฑ์หลักใน “การประเมินคุณค่า” ในทุกมิติของสังคม ซึ่งประเด็นที่ควรถูกตรวจสอบอย่างจริงจังคือ มิใช่ว่าเวทีเหล่านี้ “ดี” หรือ “ไม่ดี” โดยตัวมันเอง หากแต่เป็นเกณฑ์ในการตัดสินและสนับสนุนนวัตกรรมถูกออกแบบให้มองเห็นคุณค่าแบบใดเป็นหลัก และเป็นที่มาของบทความชิ้นนี้
พอมองกลับมาที่ Hackathon ที่เราได้ไปเข้าร่วมนั้น การกำหนดเกณฑ์เช่นนี้จึงก่อให้เกิดคำถามสำคัญต่อบรรทัดฐานอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ กล่าวคือ เหตุใดนวัตกรรมที่เกี่ยวข้องกับชีวิตและความเป็นอยู่ของมนุษย์จึงถูกประเมินด้วยตรรกะเดียวกับสินค้าในตลาดทั่วไป และใครคือผู้มีอำนาจในการกำหนดเกณฑ์ดังกล่าว ซึ่งหากพิจารณาในเชิงโครงสร้าง Hackathon จึงอาจไม่ได้เป็นเพียงเวทีแข่งขัน หากแต่เป็น “กลไกคัดเลือก” (selection mechanism) ที่ทำหน้าที่กรองแนวคิดให้สอดคล้องกับตรรกะของทุนตั้งแต่ต้นทาง โดยแนวคิดที่ไม่สามารถแสดงศักยภาพเชิงพาณิชย์ได้อย่างชัดเจนย่อมมีแนวโน้มที่จะถูกลดทอนความสำคัญหรือถูกตัดออกไป
การทำให้สุขภาพเป็นสินค้า: จากสิทธิพื้นฐานสู่โอกาสทางธุรกิจ
ภายใต้กรอบคิดของเสรีนิยมใหม่ สิ่งที่เคยถูกมองว่าเป็น “สิทธิพื้นฐาน” ของมนุษย์ เช่น การเข้าถึงบริการสุขภาพถูกแปลงให้กลายเป็น “สินค้า” ที่สามารถซื้อขายและลงทุนได้ แนวคิดนี้ได้รับการอธิบายอย่างเป็นระบบในงานของมิเชล ฟูโกต์ซึ่งชี้ให้เห็นว่ารัฐและตลาดได้เข้ามาจัดการชีวิตมนุษย์ในระดับชีวการเมืองโดยทำให้ชีวิตและชีวิตมนุษย์ในทุกมิติกลายเป็นสิ่งที่สามารถบริหารจัดการในเชิงประสิทธิภาพและหาผลตอบแทนได้
ในเวที Hackathon ตรรกะดังกล่าวปรากฏผ่านการแปล “ปัญหาสุขภาพ” ให้กลายเป็น “ปัญหา (pain point)” และ “ตลาดเป้าหมาย” ความทุกข์ของมนุษย์จึงไม่ได้ถูกพิจารณาในฐานะประสบการณ์ที่ต้องได้รับการเยียวยา หากแต่เป็นโอกาสในการพัฒนาหนทางการแก้ปัญหาที่สามารถขยายผลได้ในเชิงธุรกิจ
ในทัศนะแบบนี้ งานวิจัยด้านนโยบายสุขภาพจำนวนมากได้ตั้งข้อสังเกตในทิศทางเดียวกัน เช่นวิซองเต นาวาร์โรที่ตั้งข้อสังเกตว่าการปล่อยให้ตรรกะตลาดเข้ามามีบทบาทนำในระบบสุขภาพ มักส่งผลให้ความเหลื่อมล้ำทวีความรุนแรงมากขึ้น เนื่องจากการจัดสรรทรัพยากรมีแนวโน้มเอนเอียงไปสู่บริการหรือเทคโนโลยีที่สามารถสร้างผลตอบแทนได้สูง มากกว่าการตอบสนองต่อความจำเป็นเชิงสังคมของกลุ่มประชากรที่เปราะบาง ภายใต้เงื่อนไขเช่นนี้ นวัตกรรมที่ได้รับการส่งเสริมในเวทีการแข่งขันจึงมักเป็นนวัตกรรมที่สอดรับกับ “ตลาดที่มีกำลังซื้อ” มากกว่านวัตกรรมที่มุ่งจัดการกับปัญหาที่ซับซ้อน เข้าถึงยาก หรือไม่สามารถแปลงเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจได้อย่างชัดเจน กล่าวอีกนัยหนึ่ง หากนวัตกรรมใดไม่สามารถทำให้ตัวแปรทางเศรษฐศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นอัตราผลตอบแทน ขนาดตลาด หรือความสามารถในการขยายสร้างความพึงพอใจแก่ทุนได้ นวัตกรรมนั้นย่อมมีแนวโน้มที่จะถูกกันออกจากกระบวนการคัดเลือกตั้งแต่ต้นทาง แม้จะมีคุณค่าในเชิงสังคมอย่างยิ่งก็ตาม
หากมองผ่านกรอบ “ตัวกำหนดสุขภาพเชิงพาณิชย์” (commercial determinants of health) ปัญหานี้จะยิ่งเห็นชัดขึ้น เพราะสิ่งที่กำลังกำหนดทิศทางของนวัตกรรมมิได้มีเพียงความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี หากยังรวมถึงอำนาจของผลประโยชน์เชิงพาณิชย์ที่เข้ามากำหนดว่า ปัญหาใดควรได้รับการมองเห็น ทางออกแบบใดควรถูกเร่งให้เกิด และผลลัพธ์แบบใดจึงจะถูกนับว่าประสบความสำเร็จ ด้วยเหตุนี้ สิ่งที่ควรถูกตั้งคำถามจึงไม่ใช่เพียงตัวนวัตกรรมแต่ละชิ้น หากรวมถึงสถาปัตยกรรมของแรงจูงใจที่กำลังจัดระเบียบสนามนวัตกรรมสุขภาพทั้งหมดด้วย
กล่าวอีกนัยหนึ่ง ปรากฏการณ์ดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงกลไกสำคัญของการทำให้สุขภาพกลายเป็นสินค้า ซึ่งมิได้เป็นเพียงการเปลี่ยนแปลง “ความหมาย” ของสุขภาพในเชิงนามธรรมเท่านั้น หากแต่เป็นการปรับโครงสร้างของกระบวนการคัดเลือกในสังคมโดยตรง กล่าวคือ สิ่งใดที่สามารถสอดรับกับตรรกะของตลาดย่อมได้รับการมองเห็น การสนับสนุน และโอกาสในการเติบโต ในความหมายนี้ การทำให้สุขภาพเป็นสินค้าจึงมิใช่เพียงการทำให้บริการสุขภาพ “ซื้อขายได้” แต่คือการกำหนดว่าแนวคิดแบบใด ปัญหาแบบใด และชีวิตของใคร ที่จะได้รับการนับรวมอยู่ในเส้นทางการพัฒนาของสังคม และใครที่จะถูกทิ้งไว้เบื้องหลังอย่างเงียบงัน
ข้อถกเถียงระหว่าง “ประสิทธิภาพ” และ “ความเป็นธรรม”
หรือบางที ผู้เขียนอาจกำลังมองโลกในแง่ร้ายเกินไปก็เป็นได้ เพราะหากพิจารณาจากมุมของตัวแสดงทางเศรษฐกิจเอง ไม่ว่าจะเป็นนักลงทุน ผู้ประกอบการ หรือแม้แต่ผู้จัดเวทีแข่งขัน ย่อมมีชุดคำอธิบายที่สอดคล้องและมีเหตุผลในตัวของมันเองมาโดยตลอด กล่าวคือ การให้ความสำคัญกับโมเดลธุรกิจ ความสามารถในการทำกำไร และการขยายผล ไม่ได้ถูกมองว่าเป็นการบิดเบือนเป้าหมายของนวัตกรรม หากแต่เป็น “เงื่อนไขจำเป็น” ของการทำให้นวัตกรรมสามารถดำรงอยู่และเติบโตได้จริงในโลกความเป็นจริง
ในตรรกะนี้ ทุนมักอ้างถึงแนวคิดเรื่อง “ประสิทธิภาพ” และ “ความยั่งยืน” เป็นแกนกลาง กล่าวคือ นวัตกรรมที่ไม่สามารถเลี้ยงตัวเองได้ทางการเงิน ย่อมไม่อาจดำรงอยู่ได้ในระยะยาว และการพึ่งพาทรัพยากรจากรัฐหรือการกุศลเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอต่อการขยายผลในระดับระบบ ด้วยเหตุนี้ การผูกนวัตกรรมเข้ากับกลไกตลาดจึงถูกนำเสนอว่าเป็นหนทางที่จะทำให้ “สิ่งที่ดี” สามารถเติบโตและเข้าถึงผู้คนได้ในวงกว้างมากขึ้น
นอกจากนี้ ยังมีข้อโต้แย้งที่สำคัญอีกประการหนึ่ง คือกลไกของการแข่งขันและแรงจูงใจทางกำไรสามารถเร่งให้เกิดการพัฒนาเทคโนโลยีและบริการใหม่ ๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพมากกว่าระบบที่ขาดแรงกระตุ้นดังกล่าว ในโลกที่ทรัพยากรมีจำกัด การมีแบบจำลองทางธุรกิจที่ชัดเจนอาจช่วยให้นวัตกรรมไม่จบลงเพียงในระดับต้นแบบ แต่สามารถถูกพัฒนาต่อ นำไปใช้จริง และขยายผลได้ในระดับกว้างขึ้น กลไกของการแข่งขันเองก็อาจทำหน้าที่เป็นตัวเร่งให้เกิดการทดลอง การพบปะข้ามสาขา และการระดมทรัพยากรในจังหวะที่ระบบราชการหรือระบบบริการแบบเดิมอาจเคลื่อนไหวได้ช้ากว่า ในมุมมองนี้ Hackathon จึงถูกวางตำแหน่งให้เป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยง “ความคิดสร้างสรรค์” เข้ากับ “ทรัพยากร” และ “โอกาสทางธุรกิจ” เพื่อเร่งให้แนวคิดสามารถถูกนำไปใช้ได้จริง
อย่างไรก็ตาม แม้ข้อโต้แย้งเหล่านี้จะมีน้ำหนักในเชิงตรรกะ แต่คำถามสำคัญที่ยังคงหลงเหลืออยู่คือ การอ้างถึงประสิทธิภาพและความยั่งยืนในเชิงตลาดนั้นเพียงพอหรือไม่ที่จะรับรองว่านวัตกรรมที่เกิดขึ้นจะนำไปสู่ “โลกที่ดีขึ้นสำหรับทุกคน” อย่างแท้จริง หรือแท้จริงแล้ว สิ่งที่ถูกเรียกว่า “การเติบโต” อาจเป็นเพียงการขยายตัวของสิ่งที่ตลาดมองเห็นว่ามีค่า ในขณะที่ความต้องการของผู้คนจำนวนหนึ่งยังคงไม่ถูกรับรู้หรือไม่ได้รับการตอบสนอง
ยิ่งไปกว่านั้น การยืนยันว่าตลาดสามารถทำหน้าที่เป็นกลไกจัดสรรทรัพยากรที่มีประสิทธิภาพ อาจละเลยข้อเท็จจริงที่ว่า “ความต้องการ” ในตลาดมิได้สะท้อนความจำเป็นอย่างเท่าเทียม หากแต่สะท้อน “อำนาจในการจ่าย” ของผู้บริโภคเป็นหลัก ภายใต้เงื่อนไขเช่นนี้ การปล่อยให้ตรรกะของทุนทำหน้าที่กำหนดทิศทางของนวัตกรรมสุขภาพ จึงเสี่ยงที่จะทำให้การพัฒนาเอนเอียงไปสู่กลุ่มที่มีกำลังซื้อ มากกว่ากลุ่มที่มีความจำเป็นอย่างเร่งด่วน
ดังนั้น แม้ทุนจะสามารถให้เหตุผลของตนเองได้อย่างสอดคล้องและน่าเชื่อถือในเชิงระบบ แต่คำถามที่ยังคงต้องถูกตั้งอย่างไม่ลดละคือ กระบวนการดังกล่าวได้พิสูจน์แล้วจริงหรือไม่ว่าสามารถนำไปสู่สังคมที่ดีขึ้น “สำหรับทุกคน” หรือเป็นเพียงสังคมที่ดีขึ้นสำหรับบางกลุ่มภายใต้เงื่อนไขของตลาดเท่านั้น
แล้วเวทีแบบใดที่อาจเป็นคำตอบ
เมื่อพิจารณาภาพรวมของกระบวนการดังกล่าว คำถามสำคัญจึงมิใช่เพียงว่านวัตกรรมควรมีโมเดลธุรกิจหรือไม่ หากแต่เป็นคำถามที่ลึกและพื้นฐานกว่านั้น คือ “นวัตกรรมในระบบสุขภาพควรถูกออกแบบมาเพื่อตอบสนองต่อใคร” และในขณะเดียวกัน “ใครคือผู้ที่ถูกกันออกจากขอบเขตของนวัตกรรมนั้นตั้งแต่ต้น”
เวที Hackathon ในปัจจุบันมิได้ทำหน้าที่เพียงเปิดพื้นที่ให้เกิดความคิดใหม่ หากแต่มีแนวโน้มจะหล่อหลอมผู้เข้าแข่งขันให้ซึมซับ (internalize) ตรรกะของตลาดอย่างแนบเนียน ผู้เข้าร่วมเรียนรู้ว่าการจะประสบความสำเร็จ จำเป็นต้องแปลปัญหาสุขภาพให้อยู่ในภาษาที่นักลงทุนเข้าใจ ต้องลดทอนความซับซ้อนของชีวิตมนุษย์ให้เหลือเพียงตัวแปรที่วัดผลได้ และต้องจัดวางคุณค่าของนวัตกรรมให้อยู่ในรูปของผลตอบแทนที่สามารถคาดการณ์ได้ กระบวนการเช่นนี้นำไปสู่สิ่งที่อาจเรียกว่า “epistemic narrowing” หรือการตีบแคบของกรอบความรู้ กล่าวคือ สิ่งที่ถูกนับว่าเป็น “ปัญหา” และ “คำตอบ” ที่มีคุณค่าในระบบสุขภาพ ถูกจำกัดให้อยู่ภายในกรอบที่สามารถแปลงเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจได้อย่างชัดเจน แนวคิดที่มุ่งเน้นความเป็นธรรม การกระจายทรัพยากร หรือการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง จึงมักไม่สามารถดำรงอยู่ได้ในสนามแข่งขันดังกล่าว ไม่ใช่เพราะขาดคุณค่า หากแต่เพราะไม่สามารถถูกทำให้ “อ่านได้” ในภาษาของทุน
ในความหมายนี้ Hackathon อาจไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่ของการสร้างนวัตกรรม หากแต่เป็นพื้นที่ที่ผลิตอุดมการณ์บางอย่างซ้ำอย่างต่อเนื่อ นั่นคือการทำให้ผู้คนคุ้นชินกับการมองชีวิตมนุษย์ผ่านมุมมองของประสิทธิภาพ การวัดผล และกำไร
หากจะขยับการอภิปรายให้กว้างขึ้น ประเด็นสำคัญที่ควรถูกหยิบยกมาพิจารณาต่อคือ รูปแบบการอภิบาลระหว่างรัฐกับตลาด เช่น วิสาหกิจเพื่อสังคม (social enterprise) และ public-private partnership (PPP) ซึ่งมักถูกเสนอให้เป็นทางออกที่ประนีประนอมมากกว่า ทั้งสองรูปแบบนี้น่าสนใจตรงที่มิได้วางตนอยู่ในขั้วของการแสวงหากำไรสูงสุดแบบธุรกิจเอกชนทั่วไป แต่ก็ไม่ได้อยู่นอกโลกของแรงจูงใจทางเศรษฐกิจโดยสิ้นเชิง จึงอาจดูเสมือนเป็นพื้นที่ที่คุณค่าทางสังคมและความยั่งยืนทางการเงินสามารถอยู่ร่วมกันได้มากกว่ารูปแบบตลาดบริสุทธิ์
สำหรับวิสาหกิจเพื่อสังคม จุดน่าสนใจอยู่ที่การพยายามใช้เครื่องมือแบบธุรกิจเพื่อบรรลุเป้าหมายทางสังคม มิใช่เพื่อผลตอบแทนแก่ผู้ถือหุ้นเพียงอย่างเดียว ในทางทฤษฎี องค์กรลักษณะนี้อาจเปิดพื้นที่ให้นวัตกรรมสุขภาพบางประเภทที่ตลาดกระแสหลักไม่สนใจสามารถดำรงอยู่ได้ โดยเฉพาะนวัตกรรมที่ทำงานกับผู้เปราะบาง ปัญหาที่ซับซ้อน หรือผลลัพธ์ที่วัดเป็นกำไรทางการเงินได้ยาก โดยวิสาหกิจเพื่อสังคมอาจมีส่วนส่งเสริมสุขภาวะผ่านการสร้างทุนทางสังคม ลดการตีตรา และสนับสนุนปัจจัยกำหนดสุขภาพทางสังคมได้ แต่ขณะเดียวกัน หลักฐานเชิงประจักษ์ก็ยังมีจำกัดมาก โดยเฉพาะในฐานะรูปแบบทางเลือกของการจัดบริการสุขภาพโดยตรง ด้วยเหตุนี้คำถามสำคัญของวิสาหกิจเพื่อสังคมคือ เมื่อองค์กรเช่นนี้ต้องอยู่รอดในสภาพแวดล้อมที่แข่งขันสูงเพียงใด มันจะยังรักษาพันธกิจทางสังคมไว้ได้มากน้อยแค่ไหน หรือท้ายที่สุดแล้วก็จะค่อย ๆ ถูกดูดกลับเข้าสู่ตรรกะของประสิทธิภาพ การเติบโต และการวัดผลแบบเดียวกับที่บทความนี้กำลังวิพากษ์อยู่
ในทำนองเดียวกันข้อถกเถียงสำคัญของ PPP ในระบบสุขภาพไม่ได้อยู่เพียงว่ารัฐควรร่วมมือกับเอกชนหรือไม่ แต่อยู่ที่ว่าความร่วมมือนั้นถูกออกแบบภายใต้เงื่อนไขใด ใครเป็นผู้รับความเสี่ยง ใครเป็นผู้ได้ประโยชน์ และใครมีอำนาจกำกับดูแลจริง โดย PPP อาจช่วยระดมเงินลงทุนหรือสร้างความแน่นอนด้านต้นทุนหลังทำสัญญาได้ในบางกรณี แต่ก็มักแลกมาด้วยต้นทุนธุรกรรมและต้นทุนทางการเงินที่สูงขึ้น โดย PPP จะทำงานได้ดีหรือไม่ขึ้นอยู่กับความโปร่งใส การมีส่วนร่วม และศักยภาพเชิงนโยบายของรัฐในการออกแบบ ต่อรอง และติดตามสัญญาระยะยาว หากองค์ประกอบเหล่านี้อ่อนแอ PPP ก็อาจไม่ใช่การระดมทรัพยากรเพื่อประโยชน์สาธารณะ หากแต่เป็นการถ่ายโอนอำนาจการกำหนดทิศทางของระบบสุขภาพไปสู่ตัวแสดงที่ประชาชนตรวจสอบได้ยากกว่าเดิม
และในมุมมองที่ยาวกว่านั้น หากเราต้องการปลดแอกนวัตกรรมสุขภาพจากการผูกขาดของกลไกตลาด จุดเริ่มต้นที่สำคัญคือการนิยาม 'มาตรวัดความสำเร็จ' อย่างเหมาะสม เวทีการแข่งขันไม่ควรประเมินคุณค่าของนวัตกรรมผ่านอัตราผลตอบแทนการลงทุน (Return on Investment - ROI) เพียงอย่างเดียว แต่ควรให้ความสำคัญกับ ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment - SROI) นวัตกรรมที่ดีในระบบสุขภาพต้องสามารถตอบคำถามได้ว่า มันได้ช่วยลดความเหลื่อมล้ำ เยียวยาผู้เปราะบาง หรือคืนอำนาจในการดูแลสุขภาพให้กับชุมชนได้มากน้อยเพียงใด ซึ่งสิ่งเหล่านี้คือ 'กำไร' ในเชิงโครงสร้างที่ตลาดมักมองข้าม
และเพื่อป้องกันไม่ให้ SROI กลายเป็นเพียงมาตรวัดที่เลื่อนลอยหรือถูกนำไปใช้เป็นเพียงเครื่องมือทางการตลาด (Social washing) ผู้เขียนจึงขอเสนอกลไกประเมินผลโดยใช้แนวคิด การกระจายศูนย์กลางการประเมิน กล่าวคือ การคำนวณและประเมินผล SROI ไม่ควรผูกขาดอยู่เพียงในมุมมองของนักลงทุนหรือผู้จัดประกวด แต่ต้องเปิดพื้นที่ให้ "ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียตัวจริง" อย่างผู้ป่วยและชุมชน เข้ามามีบทบาทเป็น ผู้ร่วมตรวจสอบ (Co-evaluator) กระบวนการนี้ไม่ใช่การกีดกันภาคธุรกิจ แต่คือการใช้สติปัญญาของฝูงชน เพื่อลดอคติและสร้างความชอบธรรมให้นวัตกรรมสามารถตอบโจทย์โลกความเป็นจริงได้อย่างแม่นยำที่สุด
ตราบใดที่สุขภาพยังคงเป็นสิทธิขั้นพื้นฐาน นวัตกรรมสุขภาพก็ควรทำหน้าที่เป็นเครื่องมือในการปลดปล่อยผู้คนจากความเจ็บป่วยและความเหลื่อมล้ำ มิใช่กลไกสูบฉีดความมั่งคั่งเข้าสู่ระบบทุน การทวงคืนนวัตกรรมกลับสู่ปริมณฑลของความเป็นธรรม จึงเป็นภารกิจที่ท้าทายแต่หลีกเลี่ยงไม่ได้ เพื่อพิสูจน์ให้เห็นว่าความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีและมนุษยธรรม สามารถเดินหน้าไปพร้อมกันได้อย่างแท้จริง
ท้ายที่สุดแล้ว การวิพากษ์นี้มิได้มีเจตนาปฏิเสธบทบาทของภาคธุรกิจในระบบสุขภาพโดยสิ้นเชิง หากแต่เป็นความพยายามในการตั้งคำถามต่อ “ขอบเขต” ของตรรกะทางเศรษฐกิจ ว่าควรหยุดอยู่ตรงจุดใด และไม่ควรล่วงล้ำไปกำหนดคุณค่าของสิ่งใด หากปราศจากการตั้งคำถามเช่นนี้ นวัตกรรมที่ควรจะเป็นเครื่องมือในการลดความเหลื่อมล้ำ อาจกลับกลายเป็นกลไกที่ตอกย้ำและทำให้ความไม่เป็นธรรมฝังลึกยิ่งขึ้นภายใต้ภาพลักษณ์ของความก้าวหน้า
…และในเงื่อนไขเช่นนี้ ผู้ที่ยังคงยึดถือความเป็นธรรมเป็นแกนกลางของการคิด อาจไม่ได้เพียง “เสียเปรียบ” ในการแข่งขัน หากแต่กำลังยืนอยู่นอกกติกาของเกมที่ไม่เคยออกแบบมาเพื่อรับรองการมีอยู่ของคุณค่าดังกล่าวตั้งแต่แรก…
The author recently took part in a Hackathon featuring over 40 teams, each presenting innovative ideas to tackle pressing challenges within the healthcare system. The projects spanned a wide spectrum—from technologies reflecting advances in medical knowledge to service design solutions aimed at improving system efficiency. More than a competition, the Hackathon functioned as a creative space for interdisciplinary collaboration, where participants from diverse backgrounds exchanged perspectives, challenged assumptions, and co-created solutions, allowing ideas to evolve into tangible prototypes with real-world potential.
Over the past decade, Hackathons have evolved far beyond their origins among technology developers, expanding into fields such as business, public policy, and, notably, healthcare. In today’s technology-driven society, health innovation is increasingly positioned as both a “solution” to systemic problems and an “economic opportunity”.
Yet within this narrative of progress, a particular pattern becomes apparent. The judging process often places a pronounced emphasis on business-oriented considerations, with questions around revenue potential, target customers, investment models, and scalability dominating the discussion. This observation is not intended to diminish the value of Hackathons, but to prompt a more critical reflection on the frameworks that shape them. It raises important questions: which values are being foregrounded in these spaces, and which dimensions of healthcare innovation remain less visible—or even systematically overlooked?
This suggests that Hackathons are not simply “open spaces” for creativity, but are shaped by pre-existing frameworks that guide what counts as valuable innovation. A “good” idea is often one that is market-ready and capable of generating returns within a reasonable timeframe. This tendency echoes what scholars like David Harvey describe as a defining feature of neoliberalism, where market logics become the primary lens through which value is assessed across different domains of society.
The issue, then, is not whether Hackathons are inherently “good” or “bad,” but rather how their evaluative criteria are constructed—what forms of value are prioritized, and which are left aside. This line of inquiry forms the basis of this article.
Reflecting on the Hackathon in which we participated, these dynamics raise important normative concerns. Why are innovations that directly affect human life and well-being assessed through the same logic applied to conventional market goods? And who has the authority to define these standards? From this perspective, Hackathons can be understood not merely sites of competition, but as “selection mechanisms” that filter ideas that align with market-oriented expectations. As a result, innovations that lack clear commercial potential may be sidelined, regardless of their broader social or clinical significance.
Commodifying Health:
From a Civil Right to a Business Opportunity
Within a neoliberal framework, what was once understood as a fundamental human “right”, such as access to healthcare, has increasingly been transformed into a “commodity” that can be bought, sold, and invested in. This shift is systematically theorized in the work of Michel Foucault, who highlights how both the state and the market have come to govern human life at the level of biopolitics, rendering life itself subject to management in terms of efficiency and return.
In the context of Hackathons, this logic manifests through the translation of “health problems” into “pain points” and “target markets.” Human suffering is no longer approached primarily as an experience requiring care and healing, but as an opportunity to develop scalable, market-oriented solutions.
A number of scholars in health policy have raised similar concerns. For instance, Vicente Navarro argues that when market logic assumes a dominant role in healthcare systems, it often exacerbates inequality. Resource allocation tends to favor services or technologies that generate higher returns, rather than those that address the social needs of vulnerable populations. Under such conditions, innovations promoted in competitive platforms are more likely to align with “markets with purchasing power” than with complex, hard-to-reach, or less economically quantifiable problems. In other words, if an innovation cannot demonstrate favorable economic indicators such as return on investment, market size, or scalability, it is likely to be excluded from the selection process at an early stage, regardless of its substantial social value.
When viewed through the framework of the “commercial determinants of health,” this dynamic becomes even more apparent. The direction of innovation is shaped not only by technological advancement, but also by the power of commercial interests that influence which problems are made visible, which solutions are prioritized, and what outcomes are ultimately recognized as successful. Consequently, what warrants critical examination is not only individual innovations, but also the broader architecture of incentives structuring the entire field of health innovation.
In this sense, commodifying health is not merely a transformation in the abstract “meaning” of health, but a direct restructuring of selection processes within society. Ideas that align with market logic are more likely to gain visibility, receive support, and secure opportunities for growth. It is not only healthcare services that become tradable; it is about determining which ideas, which problems, and whose lives are included in the trajectory of societal development—and who, in contrast, are quietly left behind.
Debating “Efficiency” and “Equity”
It is possible that the author’s perspective may appear overly pessimistic. From the standpoint of economic actors—investors, entrepreneurs, or even Hackathon organizers—there exists a coherent and internally consistent rationale. Emphasizing business models, profitability, and scalability is not necessarily seen as a distortion of innovation’s purpose, but rather as a necessary condition for ensuring that innovations can survive and grow in the real world.
Within this logic, capital often invokes the principles of “efficiency” and “sustainability” as central justifications. Innovations that cannot sustain themselves financially are unlikely to endure, while reliance solely on state funding or philanthropy may be insufficient to achieve systemic scale. Consequently, aligning innovation with market mechanisms is framed as a way to enable “good” ideas to expand and reach a broader population.
A further argument is that competition and profit incentives can accelerate the development of new technologies and services more effectively than systems lacking such drivers. In a context of limited resources, having a clear business model may ensure that innovations do not remain at the prototype stage, but can be further developed, implemented, and scaled. Competitive mechanisms can also function as catalysts which are facilitating experimentation, interdisciplinary collaboration, and resource mobilization at a pace that traditional bureaucratic or service systems may struggle to match. From this perspective, Hackathons are positioned as spaces that connect “creativity” with “resources” and “business opportunities,” thereby accelerating the translation of ideas into practice.
Yet this line of reasoning invites a more crucial question: are market-based notions of “efficiency” and “sustainability” sufficient to ensure that innovation leads to a better world for all? Or is what is described as “growth” merely the expansion of what the market recognizes as valuable, while the needs of many remain unseen or unmet?
Moreover, the claim that markets function as efficient mechanisms for resource allocation may overlook a fundamental reality: “demand” in the market does not reflect need equally, but rather reflects consumers’ purchasing power. Under such conditions, allowing the logic of capital to determine the direction of health innovation risks skewing development toward those who can pay, rather than those with the most urgent needs.
Thus, while capital can offer a coherent and systemically persuasive justification, the question that must still be asked is whether this process has truly demonstrated its capacity to produce a better society “for all,” or does it instead produce a better society only for certain groups operating within the conditions of the market.
What Kind of Platform Might Offer an Alternative?
In light of this broader process, the central question is not simply whether innovation should have a business model, but something more fundamental: who is health innovation designed to serve, and at the same time, who is excluded from its scope from the outset?
Contemporary Hackathons do more than provide spaces for new ideas; they also shape participants to subtly internalize market logic. Participants learn that success requires translating health problems into a language legible to investors, reducing the complexity of human life into measurable variables, and framing the value of innovation in terms of predictable returns. Such processes contribute to what may be described as “epistemic narrowing”—a constriction of the knowledge framework—where what counts as a “problem” and a “solution” in healthcare becomes confined to what can be clearly converted into economic value.
As a result, ideas centered on equity, resource redistribution, or structural transformation often struggle to persist—not because they lack value, but because they cannot be rendered “legible” within the language of capital. In this sense, Hackathons may not simply function as sites of innovation, but also as spaces that continuously reproduce a particular ideology—one that normalizes viewing human life through the lenses of efficiency, measurement, and profit.
An important area for consideration is the form of governance between the state and the market, such as social enterprises and public–private partnerships (PPP), which are often proposed as more balanced alternatives. These models are notable in that they do not fully align with the profit-maximizing logic of conventional private businesses, yet they do not exist entirely outside economic incentives either. As such, they appear to offer a space where social value and financial sustainability might coexist more effectively than in a purely market-driven model.
In the case of social enterprises, their defining feature lies in the use of business tools to achieve social objectives, rather than prioritizing shareholder returns alone. In theory, such organizations may create space for certain types of health innovations that mainstream markets tend to overlook—particularly those addressing vulnerable populations, complex problems, or outcomes that are difficult to quantify financially. They may also contribute to health and well-being by fostering social capital, reducing stigma, and supporting the social determinants of health. However, empirical evidence remains limited, especially regarding their role as an alternative model for the direct provision of healthcare services. A central question, therefore, is whether such organizations—when operating within highly competitive environments—can sustain their social missions. Or, ultimately, whether they too are gradually drawn back into the same logic of efficiency, growth, and quantification that this article seeks to critique.
Similarly, debates surrounding public–private partnerships (PPP) in healthcare systems are not simply about whether the state should collaborate with the private sector, but under what conditions such collaboration is designed. Who bears the risks? Who receives the benefits? And who holds actual regulatory authority? While PPP arrangements may, in some cases, facilitate investment mobilization or provide cost certainty after contracts are established, they often come with higher transaction and financing costs. Their effectiveness ultimately depends on transparency, participation, and the state’s policy capacity to design, negotiate, and monitor long-term contracts. Where these elements are weak, PPPs may not function as mechanisms for mobilizing resources for public benefit, but rather as pathways through which decision-making power over healthcare systems is transferred to less publicly accountable actors.
From a longer-term perspective, if the goal is to decouple health innovation from the dominant market mechanisms, a crucial starting point lies in redefining the “metrics of success.” Competitive platforms should not evaluate innovation solely through return on investment (ROI), but should also account for social return on investment (SROI). Meaningful health innovation must demonstrate its capacity to reduce inequality, support vulnerable populations, or restore agency to communities in managing their own health. These constitute forms of “structural returns” that markets often overlook.
To prevent SROI from becoming an abstract metric or merely a tool for “social washing,” the author proposes an evaluative mechanism grounded in the decentralization of assessment. In this approach, the calculation and evaluation of SROI should not be monopolized by investors or competition organizers, but should instead create space for “real stakeholders”—such as patients and communities—to participate as co-evaluators. This process does not seek to exclude the private sector, but to harness collective intelligence to reduce bias and enhance the legitimacy of innovation, ensuring that it responds more closely to real-world needs.
As long as health remains a fundamental human right, health innovation should function as a means of liberating people from illness and inequality—not as a mechanism for channeling value into the circuits of capital. Reclaiming innovation within the domain of equity is therefore a challenging yet necessary task, one that demonstrates that technological progress and humanitarian values can advance together.
Ultimately, this critique does not reject the role of the private sector in healthcare altogether, but attempts to question the boundaries of economic logic—where it should stop, and what it should not be allowed to define. Without such reflection, innovation—intended as a tool for reducing inequality—may instead become a mechanism that deepens and entrenches injustice under the guise of progress.
…and under such conditions, those who place equity at the center of their thinking may find themselves not merely at a disadvantage, but operating outside the very rules of a game that was never designed to recognize the existence of such values in the first place…