เป็นเรื่องแทบจะ “ปกติสามัญ” ในสังคมไทยที่ปัญหาพฤติกรรมเสี่ยงต่าง ๆ ของวัยรุ่นมักถูกอธิบายผ่านภาษาแห่งศีลธรรม มากกว่าการวิพากษ์โครงสร้างทางสังคม วัยรุ่นที่พัวพันกับยาเสพติด วัยรุ่นที่ก่อเหตุทะเลาะวิวาท หรือวัยรุ่นที่ตั้งครรภ์ในวัยเรียนนั้น มักถูกสังคมติดป้ายว่าเป็นผู้ที่ “หลงผิด” ในขณะที่ครอบครัวและโรงเรียนก็ถูกตั้งคำถามในฐานะสถาบันที่ “อบรมสั่งสอนไม่ดี” และชุมชนแวดล้อมก็ถูกเหมารวมและตีตราว่าเป็น “ชุมชนเสื่อมโทรม” ราวกับว่าปัญหาทั้งหมดสามารถอธิบายได้ด้วยคุณภาพทางศีลธรรมของบุคคลและสถาบันรอบตัวเท่านั้น
กรอบคิดเช่นนี้มีผลทางการเมืองและสังคมอย่างลึกซึ้ง เพราะมันทำให้ปัญหาที่มีลักษณะเชิงโครงสร้างถูกลดทอนลงเป็นปัญหาส่วนบุคคลอย่างแนบเนียน ปัญหาวัยรุ่นจึงถูกอธิบายในฐานะความล้มเหลวของตัวบุคคล มากกว่าการตั้งคำถามว่าระบบการศึกษา เศรษฐกิจ และสวัสดิการสังคม ได้สร้างเงื่อนไขแบบใดให้กับชีวิตของวัยรุ่นเหล่านั้น กรอบศีลธรรมดังกล่าวยังทำหน้าที่สร้างความชอบธรรมให้กับมาตรการเชิงลงโทษ การกีดกัน และการผลักคนออกไปสู่ชายขอบที่โดดเดี่ยว แทนที่จะเปิดพื้นที่ให้สังคมหันกลับมาตั้งคำถามกับระบบที่ผลิตซ้ำปัญหาเหล่านี้อย่างต่อเนื่องยาวนานนับสิบปี
ประสบการณ์ของผู้เขียนในการพานักศึกษาแพทย์ชั้นปีที่ 3 ลงไปเรียนรู้บริบทจริงของโรงเรียนขนาดเล็กในต่างจังหวัด และชีวิตของวัยรุ่นส่วนใหญ่ต้องเติบโตขึ้นมาจาก “ต้นทุนชีวิตที่ติดลบ” ไม่ว่าจะเป็นจากพื้นฐานครอบครัว ปัญหาเศรษฐกิจ และความรุนแรงในชีวิต ซึ่งเป็นโครงสร้างทางสังคมที่บิดเบี้ยวและไม่เป็นธรรม สิ่งนี้มิได้เป็นเพียงกิจกรรมการเรียนรู้ภาคสนาม หากแต่เป็นกระบวนการรื้อถอนกรอบคิดเดิมเกี่ยวกับปัญหาวัยรุ่น ประสบการณ์ดังกล่าวเปิดให้เห็นว่าพฤติกรรมที่ถูกตีตราว่าเป็นความผิดพลาดส่วนบุคคลนั้น แท้จริงแล้วเชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งกับความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ สังคม และโอกาสในชีวิต ซึ่งหล่อหลอมและกำหนด “ทางเลือก” ที่วัยรุ่นแต่ละคนสามารถเข้าถึงได้แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง
นิยามของผู้เขียน “ทุนมนุษย์” คือ ทักษะความสามารถ ตลอดจนคุณลักษณะบางประการ เช่น เครือข่ายสังคม ที่ทำให้บุคคลนั้นสามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจให้กับตัวเองและสังคมได้ในอนาคต อย่างน้อยคือสร้างรายได้ให้กับตัวเองได้ในอนาคต
บทความนี้จึงมีจุดมุ่งหมายที่จะชวนตั้งคำถามเชิงวิพากษ์ว่า ปัญหาวัยรุ่นควรถูกทำความเข้าใจในฐานะ ความบกพร่องทางศีลธรรมของปัจเจก หรือควรถูกมองใหม่ในฐานะผลผลิตของกระบวนการผลิตซ้ำทางสังคมของความเหลื่อมล้ำที่กัดกร่อนทุนมนุษย์ตั้งแต่ช่วงต้นของชีวิต หากเรายังคงยึดมั่นกับคำอธิบายเชิงศีลธรรมเพียงอย่างเดียว สังคมไทยอาจกำลังหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้ากับคำถามที่ยากกว่า แต่จำเป็นยิ่งกว่า นั่นคือคำถามต่อโครงสร้างที่ทำให้ความทุกข์และความล้มเหลวไม่ได้ถูกกระจายอย่างเท่าเทียมตั้งแต่แรกเริ่ม
จาก “ศีลธรรมส่วนบุคคล” สู่ “โครงสร้างที่เลือกปฏิบัติ”
การอธิบายปัญหาวัยรุ่นผ่านกรอบศีลธรรมส่วนบุคคล มิได้เป็นเพียงรูปแบบหนึ่งของการตีความทางวัฒนธรรม หากแต่เป็นกลไกทางสังคมที่ทรงพลังในการจัดระเบียบความคิดของประชาชน และในขณะเดียวกันก็ซ่อนเร้นความไม่เป็นธรรมเชิงโครงสร้างอย่างแนบเนียน เมื่อพฤติกรรมเสี่ยงของวัยรุ่น ไม่ว่าจะเป็นการใช้สารเสพติด ความรุนแรง การตั้งครรภ์ในวัยเรียน หรือการหลุดออกจากระบบการศึกษา ถูกอธิบายว่าเป็นผลจาก “การตัดสินใจที่ผิดพลาด” หรือ “การขาดวินัยในตนเอง” ปัญหาทั้งหมดจึงถูกย่อส่วนให้เหลือเพียงเรื่องของตัวบุคคล ครอบครัว และการอบรมสั่งสอน ในขณะที่คำถามต่อโครงสร้างทางเศรษฐกิจ สังคม และนโยบายสาธารณะค่อย ๆ หายไปจากความคิดของประชาชนทั่วไป
กรอบศีลธรรมเช่นนี้มีคุณสมบัติสำคัญประการหนึ่ง คือการทำให้ความเหลื่อมล้ำดูเหมือนเป็นเรื่องปกติ และทำให้ความล้มเหลวของบางชีวิตดูสมเหตุสมผล ระบบการศึกษาที่มีโรงเรียนคุณภาพสูงกระจุกตัวอยู่ในบางพื้นที่ ขณะที่โรงเรียนอีกจำนวนมากต้องดำรงอยู่ด้วยทรัพยากรที่จำกัด ห้องเรียนแออัด ครูต้องรับบทบาทหลากหลายเกินกว่าหน้าที่การสอน และหลักสูตรที่แทบไม่เชื่อมโยงกับชีวิตจริงของเด็กชายขอบ ล้วนถูกทำให้เป็น “เงื่อนไขปกติ” ของระบบ ในทางกลับกัน เมื่อเด็กบางคนไม่สามารถปรับตัวหรือประสบความสำเร็จภายใต้เงื่อนไขเช่นนี้ ความล้มเหลวดังกล่าวกลับถูกอธิบายว่าเป็นปัญหาของความพยายาม ความรับผิดชอบ หรือคุณลักษณะส่วนบุคคล แทนที่จะพิจารณาว่า โครงสร้างทางสังคมและระบบการศึกษาที่เป็นอยู่นั้น แสดงถึงการเลือกปฏิบัติเพื่อเอื้อประโยชน์ต่อบางกลุ่ม ในขณะที่ทำให้บางกลุ่มต้องเผชิญความเสี่ยงและข้อจำกัดมากกว่า
การอธิบายเช่นนี้ไม่ได้เป็นเพียงการมองข้ามความเหลื่อมล้ำ หากแต่เป็นการผลิตซ้ำความเหลื่อมล้ำผ่านวาทกรรมและบรรทัดฐานของสังคม เพราะเมื่อโครงสร้างที่เลือกปฏิบัติดูเหมือนเป็นกลาง การลงโทษ การคัดออก และการกีดกันย่อมถูกทำให้มีความชอบธรรมในนามของระเบียบ วินัย และคุณธรรม วัยรุ่นที่หลุดออกจากระบบจึงไม่ถูกมองว่าเป็นสัญญาณเตือนของความล้มเหลวเชิงระบบ แต่กลายเป็น “กรณีตัวอย่าง” ของผู้ที่ไม่สามารถยืนหยัดได้ด้วยตนเอง
ในบริบทเช่นนี้ ความเปราะบางของวัยรุ่นจึงไม่ใช่คุณสมบัติภายในตัวบุคคล หากแต่เป็นผลสะสมของการถูกปฏิบัติอย่างไม่เท่าเทียมโดยโครงสร้างที่เริ่มทำงานตั้งแต่ก่อนที่วัยรุ่นจะมีโอกาสเลือกอย่างเสรีเสียด้วยซ้ำ คำถามสำคัญจึงอาจไม่ใช่ว่า เหตุใดวัยรุ่นบางคนจึงเลือกเส้นทางที่เสี่ยง หากแต่คือ วัยรุ่นเหล่านั้นมี “ทางเลือก” มากเพียงใดตั้งแต่ต้น และสังคมได้จัดสรรเงื่อนไขแบบใดให้กับชีวิตของพวกเขา ก่อนที่จะตัดสินว่าพวกเขาเลือกทางเลือกที่ผิด
การผลิตซ้ำของความเหลื่อมล้ำ (The Social Reproduction of Inequity)
หากปัญหาความเปราะบางของวัยรุ่นถูกอธิบายด้วยกรอบศีลธรรมส่วนบุคคลในระดับปัจเจก แนวคิดเรื่องการผลิตซ้ำทางสังคม (social reproduction) จะช่วยขยับการวิเคราะห์ไปอีกระดับหนึ่ง โดยชี้ให้เห็นว่า ปัญหาเหล่านี้มิได้เกิดขึ้นเฉพาะกับวัยรุ่นรุ่นใดรุ่นหนึ่ง หากแต่ถูกสะสม สืบทอด และผลิตซ้ำอย่างต่อเนื่องจากรุ่นสู่รุ่นผ่านสถาบันหลักของสังคม ไม่ว่าจะเป็นครอบครัว ระบบการศึกษา หรือโครงสร้างตลาดแรงงาน ความจริงที่ว่าปัญหาวัยรุ่นไม่เคย “หมดไป” จึงไม่ใช่เรื่องน่าประหลาดใจ หากเรายอมรับว่าสังคมเองก็ไม่เคยเปลี่ยนเงื่อนไขพื้นฐานที่ก่อให้เกิดปัญหาเหล่านี้อย่างจริงจัง
ในคำอธิบายกระแสหลัก ปรากฏการณ์เช่นนี้มักถูกทำให้ดูเป็นเรื่องธรรมดาในนามของ “ความน่าจะเป็น” หรือ “ความแปรปรวนของประชากร” วัยรุ่นมีความหลากหลาย ย่อมต้องมีทั้งคนที่ประสบความสำเร็จและคนที่ล้มเหลว มีทั้งคนที่ปรับตัวได้และคนที่หลุดออกจากระบบ การมีวัยรุ่นบางส่วนพัวพันกับพฤติกรรมเสี่ยงจึงถูกอธิบายว่าเป็นเพียงผลข้างเคียงที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ของสังคมที่มีความแตกต่างหลากหลาย อย่างไรก็ตาม คำอธิบายเช่นนี้อาจกำลังลดทอนปัญหาเชิงโครงสร้างให้เหลือเพียง “ความบังเอิญทางสถิติ” และหลีกเลี่ยงการตั้งคำถามที่ไม่สบายใจนัก นั่นคือ คำถามว่า ความเสี่ยงเหล่านี้กระจายตัวอย่างเป็นธรรมจริงหรือไม่
แนวคิดของ Pierre Bourdieu เสนอว่าความเหลื่อมล้ำไม่ได้ถูกผลิตซ้ำอย่างไร้รูปแบบ หากแต่ดำเนินไปผ่านกลไกที่มีแบบแผนและมีตรรกะภายใน เยาวชนแต่ละคนไม่ได้เริ่มต้นชีวิตด้วย “ทุน” ชนิดเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นทุนเศรษฐกิจ ทุนวัฒนธรรม หรือทุนทางสังคม และความแตกต่างของทุนเหล่านี้ไม่ได้เพียงกำหนดผลลัพธ์ปลายทาง หากแต่กำหนดกรอบความเป็นไปได้ของชีวิตตั้งแต่ระยะแรกเริ่ม ระบบการศึกษา ซึ่งถูกคาดหวังให้เป็นพื้นที่แห่งความเสมอภาค จึงกลายเป็นพื้นที่ที่ทุนบางประเภทถูกยกย่องและให้รางวัล ขณะที่ทุนของเด็กชายขอบกลับถูกมองข้ามหรือทำให้ด้อยค่า
ในทางปฏิบัติ ระบบการศึกษาไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเพียงบันไดของการเคลื่อนย้ายทางชนชั้นตามอุดมคติ หากแต่เป็นหนึ่งในกลไกสำคัญของการคัดกรองและจัดวางตำแหน่งทางสังคม วัยรุ่นจากครอบครัวเปราะบางต้องเผชิญกับต้นทุนที่สูงกว่า ทั้งในแง่ของการเรียนรู้ ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ และความคาดหวังต่ออนาคต แรงกดดันให้ต้องออกจากระบบการศึกษาเพื่อเข้าสู่ตลาดแรงงานก่อนเวลาอันควร จึงไม่ใช่การ “เลือกทางลัด” หากแต่เป็นการตอบสนองต่อโครงสร้างที่บีบให้ทางเลือกค่อย ๆ แคบลง
เมื่อมองผ่านกรอบนี้ พฤติกรรมเสี่ยงของวัยรุ่นอาจไม่ใช่ความเบี่ยงเบนจากบรรทัดฐาน หากแต่เป็นอาการของระบบที่จัดสรรความเสี่ยงอย่างไม่เท่าเทียมตั้งแต่ต้น กล่าวอีกนัยหนึ่ง ปัญหาเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นนอกระบบ หากแต่เกิดขึ้น ภายในระบบที่ออกแบบให้ความล้มเหลวของบางกลุ่มดูเป็นเรื่องปกติ และถูกอธิบายซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่าเป็นเพียงผลของความแปรปรวน ทั้งที่ในความเป็นจริงอาจเป็นผลลัพธ์ที่คาดการณ์ได้จากโครงสร้างที่ดำรงอยู่เดิมแล้ว
ความชอบธรรมของความเหลื่อมล้ำ (The Legitimation of Inequity)
ซ้ำร้ายไปกว่าการที่ความเหลื่อมล้ำถูกผลิตซ้ำอย่างเป็นระบบ คือการที่ความเหลื่อมล้ำดังกล่าวได้รับความชอบธรรมให้ดำรงอยู่ต่อไป ในระดับของความคิด ความเชื่อ และบรรทัดฐานทางสังคม หากการผลิตซ้ำความเหลื่อมล้ำเป็นกระบวนการเชิงโครงสร้าง ความชอบธรรมของความเหลื่อมล้ำก็คือกลไกเชิงอุดมการณ์ที่ทำให้กระบวนการนั้นดำเนินไปได้โดยแทบไม่ถูกตั้งคำถาม
ในสังคมไทย ความเหลื่อมล้ำไม่ได้ดำรงอยู่เพียงในเชิงวัตถุ หากแต่ถูกทำให้ “เข้าใจได้” และ “ยอมรับได้” ผ่านวาทกรรมที่คุ้นชิน ความสำเร็จมักถูกอธิบายด้วยภาษาของความสามารถส่วนบุคคล ความขยันอดทน และการไม่ยอมแพ้ ขณะที่ความล้มเหลวกลับถูกอธิบายว่าเป็นผลจากความพยายามที่ไม่เพียงพอ การเลือกทางผิด หรือการขาดวินัยในตนเอง วาทกรรมเช่นนี้ทำหน้าที่แยกความสำเร็จออกจากโครงสร้าง และผูกความล้มเหลวกลับคืนสู่ตัวปัจเจกอย่างแนบเนียน
ผลที่ตามมาคือ ความเหลื่อมล้ำถูกทำให้ดูเป็นเรื่องธรรมชาติ ราวกับเป็นผลลัพธ์ที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ของสังคมที่มีความหลากหลาย มากกว่าจะเป็นผลของการจัดสรรทรัพยากรและโอกาสอย่างไม่เท่าเทียม เมื่อความแตกต่างของผลลัพธ์ถูกอธิบายว่าเป็นผลของคุณธรรมส่วนบุคคล ความไม่เท่าเทียมเชิงโครงสร้างก็ไม่จำเป็นต้องถูกแก้ไขอย่างจริงจัง เพราะระบบดูเหมือนจะ “ยุติธรรมอยู่แล้ว” สำหรับผู้ที่พยายามมากพอ
ความเหลื่อมล้ำในประเทศไทยจึงกระจายตัวอยู่ในแทบทุกพื้นที่ของชีวิต แม้แต่ในสถาบันการศึกษา ซึ่งถูกคาดหวังให้เป็นเบ้าหลอมของทุนมนุษย์และเครื่องมือสำคัญของการเคลื่อนย้ายทางชนชั้น ก็ยังมีช่องว่างที่กว้าง ตั้งแต่คุณภาพของโรงเรียน ห้องเรียน ความสามารถของครู และหลักสูตร ไปจนถึงเครือข่ายทางสังคมที่เปิดหรือปิดประตูโอกาสในอนาคต ช่องว่างเหล่านี้ไม่ได้สะท้อนเพียงความแตกต่างของงบประมาณหรือทรัพยากร หากแต่สะท้อนถึงจินตนาการเกี่ยวกับอนาคตที่ไม่เท่ากันอย่างลึกซึ้ง
วัยรุ่นจำนวนไม่น้อยเติบโตขึ้นมาในระบบที่ไม่เพียงจำกัดโอกาสในทางปฏิบัติ หากแต่จำกัดแม้กระทั่งความสามารถในการ “คิดฝัน” ถึงพื้นที่การศึกษาที่มีคุณภาพสูง การไม่คาดหวังจึงไม่ใช่ความขี้เกียจ แต่เป็นการปรับตัวเชิงเหตุผลต่อโครงสร้างที่ส่งสัญญาณอย่างสม่ำเสมอว่า พื้นที่บางแห่งไม่ได้ถูกออกแบบมาสำหรับพวกเขาตั้งแต่ต้น
เมื่อความเหลื่อมล้ำถูกทำให้เป็นเรื่องปกติ และความสำเร็จถูกผูกติดกับศีลธรรมส่วนบุคคล สังคมจึงสามารถอยู่ร่วมกับความไม่เป็นธรรมได้โดยไม่รู้สึกผิด การสูญเสียทุนมนุษย์ของวัยรุ่นบางกลุ่ม ไม่ว่าจะผ่านการหลุดออกจากระบบการศึกษา พฤติกรรมเสี่ยง หรือการถูกผลักไปสู่ชายขอบ ก็เลยถูกยอมรับในฐานะ “ราคาที่ต้องจ่าย” ของระบบ มากกว่าจะถูกมองว่าเป็นความล้มเหลวเชิงศีลธรรมของโครงสร้างเอง คำถามสำคัญจึงถูกบิดเบือนจากการตั้งคำถามเชิงโครงสร้างว่า สังคมไทยมีทรัพยากรและกลไกเพียงพอในการลดความเหลื่อมล้ำหรือไม่ ไปเป็นเพียงคำถามเชิงศีลธรรมว่า ใครพยายามมากพอและใครพยายามไม่พอ ซึ่งทำให้ความไม่เป็นธรรมเชิงโครงสร้างสามารถดำรงอยู่ต่อไปได้โดยไม่จำเป็นต้องถูกรื้อทบทวนอย่างจริงจัง
แล้วเราจะเดินต่อในสังคมที่บิดเบี้ยวได้อย่างไร
หากเรายอมรับว่าความเปราะบางของวัยรุ่นไม่ใช่ปัญหาศีลธรรมส่วนบุคคล หากแต่เป็นผลผลิตของโครงสร้างที่ผลิตซ้ำความเหลื่อมล้ำอย่างเป็นระบบ แนวทางการจัดการปัญหาย่อมไม่อาจหยุดอยู่ที่การควบคุม ลงโทษ หรือแก้ไขพฤติกรรมปลายเหตุ หากแต่ต้องขยับไปสู่การลงทุนเชิงโครงสร้างในทุนมนุษย์อย่างจริงจังและต่อเนื่อง การตั้งคำถามจึงควรเปลี่ยนจากว่า “วัยรุ่นควรปรับตัวอย่างไร” ไปสู่คำถามว่า “สังคมได้ออกแบบเงื่อนไขแบบใดให้กับชีวิตของวัยรุ่นกลุ่มต่าง ๆ”
โรงเรียนในฐานะพื้นที่ฟื้นฟู ไม่ใช่ตะแกรงร่อนผู้เปราะบาง
ดังนั้น โรงเรียนจึงจำเป็นต้องถูกมองใหม่ ที่ไม่ใช่ในฐานะพื้นที่คัดกรองผู้ที่ “เหมาะสม” กับระบบ หากแต่เป็นพื้นที่ฟื้นฟูศักยภาพและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของเยาวชนทุกคน ระบบการศึกษาที่ทำหน้าที่คัดออกเด็กและวัยรุ่นที่มีปัญหาอย่างเงียบงันภายใต้เกณฑ์มาตรฐานเดียวกันอาจดูมีประสิทธิภาพในเชิงการบริหารจัดการ แต่กลับมีต้นทุนสูงในเชิงทุนมนุษย์ โดยเฉพาะต่อเยาวชนจากครอบครัวเปราะบางที่เริ่มต้นชีวิตด้วยต้นทุนที่ต่ำกว่า การออกแบบโรงเรียนให้รองรับความแตกต่างของบริบทชีวิตจึงไม่ใช่การลดมาตรฐาน หากแต่เป็นการยอมรับความจริงของความไม่เท่าเทียมตั้งแต่ต้น เช่น การพัฒนาระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียนที่สามารถระบุและตอบสนองต่อความเสี่ยงได้ตั้งแต่เนิ่น ๆ การจัดเส้นทางการเรียนรู้ที่มีความยืดหยุ่นตามสถานการณ์ชีวิต การเชื่อมโยงกับบริการด้านสุขภาพจิตและสวัสดิการสังคมอย่างเป็นระบบ รวมถึงการสร้างกลไกเชิงป้องกันที่ลดโอกาสการหลุดออกจากระบบการศึกษา ก่อนที่ความเปราะบางจะถูกตีตราให้กลายเป็นความล้มเหลวส่วนบุคคลอย่างถาวร
จากความเสมอภาค (Equality) สู่ความเป็นธรรม (Equity)
นโยบายด้านวัยรุ่นจำเป็นต้องก้าวข้ามความเข้าใจเรื่องความเสมอภาคในเชิงรูปแบบ ซึ่งมุ่งให้ทรัพยากร “เท่ากัน” ไปสู่ความเป็นธรรมเชิงเนื้อหา ที่ยอมรับว่าความเสี่ยงและข้อจำกัดไม่ได้กระจายอย่างเท่าเทียม การจัดสรรทรัพยากรด้านการศึกษา สุขภาพจิต และสวัสดิการทางสังคมบนฐานของความต้องการที่แตกต่าง จึงไม่ใช่การเลือกปฏิบัติ แต่เป็นเงื่อนไขขั้นต่ำของการลดความเหลื่อมล้ำอย่างแท้จริง การไม่ยอมรับหลักการนี้อาจทำให้นโยบายที่ตั้งใจดีกลับกลายเป็นกลไกที่ตอกย้ำความไม่เท่าเทียมเดิมโดยไม่รู้ตัว
บูรณาการวัยรุ่นในฐานะมนุษย์ทั้งคน ไม่ใช่ปัญหาเฉพาะด้าน
ปัญหาวัยรุ่นไม่อาจแยกส่วนออกเป็นเพียงเรื่องการศึกษา ยาเสพติด หรือความประพฤติ หากแต่เป็นผลลัพธ์ของปฏิสัมพันธ์ระหว่างสุขภาพจิต สภาพเศรษฐกิจครัวเรือน ความมั่นคงทางสังคม และจินตนาการต่ออนาคต นโยบายที่มุ่งแก้ไขเฉพาะด้านใดด้านหนึ่งจึงมีแนวโน้มล้มเหลวตั้งแต่ต้น การบูรณาการการศึกษา สุขภาพจิต สวัสดิการ และโอกาสทางเศรษฐกิจ จึงไม่ใช่เพียงความทะเยอทะยานเชิงนโยบาย แต่เป็นการยอมรับว่าวัยรุ่นคือมนุษย์ที่ดำรงอยู่ในโครงสร้างซ้อนทับหลายระดับพร้อมกัน
บทบาทของรัฐ: จากผู้รักษาระเบียบสู่ผู้ออกแบบเงื่อนไขชีวิต
ในกรอบคิดเชิงวิพากษ์ บทบาทของรัฐไม่ควรถูกจำกัดอยู่เพียงการรักษาระเบียบหรือควบคุมความประพฤติ หากแต่ต้องขยับไปสู่บทบาทของผู้ออกแบบเงื่อนไขทางสังคมที่เอื้อต่อการเติบโตของทุนมนุษย์อย่างเป็นธรรม การลงทุนในวัยรุ่นไม่ใช่ค่าใช้จ่ายที่ควรถูกลดทอนเมื่อเผชิญข้อจำกัดทางการคลัง แต่คือการตัดสินใจเชิงศีลธรรมของสังคมว่าสังคมยินดีจะยอมรับการสูญเสียศักยภาพของคนบางกลุ่มต่อไปหรือไม่
การขยับกรอบคิดจากศีลธรรมไปสู่โครงสร้างอาจไม่ให้คำตอบที่ง่ายหรือสบายใจนัก เพราะมันบังคับให้สังคมหันกลับมาตั้งคำถามกับตัวเอง และมันทำให้เราต้องยอมรับว่าปัญหาวัยรุ่นที่เราพบเห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่าอาจไม่ได้สะท้อนความล้มเหลวของคนรุ่นใหม่ หากแต่สะท้อนความล้มเหลวของสังคมในการออกแบบเงื่อนไขชีวิตที่เป็นธรรมตั้งแต่ต้น หากสังคมไทยยังคงอธิบายความเปราะบางของวัยรุ่นด้วยภาษาแห่งศีลธรรมและยอมรับการสูญเสียทุนมนุษย์ของคนบางกลุ่มในฐานะ “เรื่องปกติ” วงจรของปัญหานี้ก็ย่อมไม่มีวันสิ้นสุด ภายใต้ชื่อเดิมที่คุ้นเคยและสะดวกใจ เป็นไปได้หรือไม่ที่โรงเรียนจะเป็นพื้นที่ปลอดภัยที่ “ไม่คัดคนออก” และมีระบบช่วยเหลือที่เข้าถึงได้ ผู้ปกครองและชุมชนจะช่วยโอบอุ้ม รับฟัง และเชื่อมต่อบริการที่จำเป็น ขณะที่ผู้กำหนดนโยบายจะลงทุนในระบบสนับสนุนและปรับกติกาที่ลดการลงโทษและการกีดกัน เพื่อไม่ให้ความเปราะบางถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น
สุดท้ายแล้วนั้น คำถามสำหรับวันพรุ่งนี้ของสังคมไทยคือ เราพร้อมหรือยังที่จะเปลี่ยนโครงสร้างทางสังคม เพื่ออย่างน้อยที่สุด เยาวชนของเราจะได้มี “อิสรภาพ” ในการจินตนาการทางเลือกของตนเองได้อย่างแท้จริง
It is almost “normal” in Thai society that various forms of adolescents’ risk behaviors are commonly explained through the language of morality rather than through a critique of social structures. Adolescents who are involved with drugs, adolescents who engage in violent altercations, or adolescents who become pregnant while still in school are often labelled by society as those who have “gone astray,” while families and schools are questioned as institutions that have “failed to properly discipline and educate,” and surrounding communities are generalized and stigmatized as “degraded communities,” as if all these problems could be explained solely by the moral qualities of individuals and the institutions around them.
Such a way of thinking carries profound political and social consequences, because it subtly reduces problems that are structural in nature into individual problems. Adolescent issues are therefore explained as failures of individuals, rather than as questions of what kinds of conditions the education system, the economy, and the social welfare system have created for the lives of these adolescents. This moral framework further functions to legitimize punitive measures, exclusion, and the pushing of individuals to isolated margins, instead of opening space for society to turn back and question the systems that have continuously reproduced these problems over many decades.
The author’s experience of taking third-year medical students to learn from the real contexts of small schools in provincial areas, and from the lives of adolescents who largely have to grow up with “low starting point,” whether in the form of families, economic and violence, which is distorted and unjust social structures. This was not just a field-based learning activity. Rather, it constituted a process of dismantling previously held way of thinking about adolescent problems. Such experiences reveal that behaviours commonly stigmatized as individual mistakes are in fact deeply connected to economic and social inequity, as well as to limited life opportunities, which shape and determine the range of “choices” that different adolescents are able to access in different ways.
The author defines “human capital” as skills and capacities, as well as certain attributes, such as social networks, that enable an individual to generate economic value for themselves and societies in the future, at the very least to be able to generate income for themselves in the future.
This article therefore aims to raise a critical question as to whether adolescent problems should be understood as moral deficiencies of individuals, or should instead be reconceptualized as products of the social reproduction of inequity that erodes human capital from the early stages of life. If we continue to adhere solely to moral explanations, Thai society may be avoiding a confrontation with questions that are more difficult, yet more necessary, which are questions directed at the structures that cause suffering and failure to be distributed unequally from the very starts.
From “Individual Morality” to “Discriminatory Structures”
Explaining adolescent problems through a framework of individual morality is not merely a form of cultural interpretation; rather, it is a powerful social mechanism for organizing public thought, while simultaneously concealing structural injustice in a subtle manner. When adolescents’ risk behaviors whether substance use, violence, adolescent pregnancy, or dropping out of the education system are explained as the result of “poor decision-making” or a “lack of self-discipline,” all problems are consequently reduced to matters of individuals, families, and moral upbringing, while questions directed at economic, social, and public policy structures gradually disappear from the dialogue of the general public.
Such a moral framework has one crucial characteristic: it makes inequity become social norm and renders the failure of certain lives seemingly reasonable. An education system in which high-quality schools are concentrated in certain areas, while many other schools must operate with limited resources, overcrowded classrooms, teachers burdened with multiple roles beyond teaching, and curricula that scarcely connect with the lived realities of marginalized children, is rendered a “normal condition” of the system. Conversely, when some children are unable to adapt or succeed under such conditions, their failure is instead explained as a matter of effort, responsibility, or individual attributes, rather than considering that the existing social structure and education system themselves reflect discriminatory arrangements that advantage certain groups, while forcing other groups to bear greater risks and constraints.
Such an explanation does not just overlook inequality; indeed, it reproduces disparity through social discourse and norms. When discriminatory structures appear to be neutral, punishment, exclusion, and marginalization are legitimated in the name of order, discipline, and morality. Adolescents who fall out of the system are therefore not seen as warning signs of systemic failure, but instead become “exemplary cases” of those who are unable to stand on their own.
In such a context, adolescent vulnerability is not an inherent personal trait, but rather the cumulative outcome of unjust treatment by structures that begin operating even before adolescents have the opportunity to make genuinely free choices. The key question, therefore, may not be why some adolescents choose risky paths, but rather how many “choices” those adolescents had from the day one, and what kinds of conditions society allocated to their lives before judging that they chose the wrong ways.
The Social Reproduction of Inequity
If adolescent vulnerability is explained through a framework of individual morality at the level of the individual, the concept of social reproduction helps move the analysis to another level by demonstrating that these problems do not arise only among a particular generation of adolescents, but are instead accumulated, passed down, and continuously reproduced from generation to generation through the core institutions of society, whether families, the education system, or the structure of the labor market. The fact that adolescent problems never seem to “disappear” is therefore not surprising, if we accept that society itself has never seriously corrected the fundamental conditions that give rise to these problems.
In mainstream explanations, such phenomena are often rendered ordinary in the name of “probability” or “population variance.” Adolescents are diverse; there must inevitably be both those who succeed and those who fail, those who are able to adapt and those who fall out of the system. The involvement of some adolescents in risk behaviors is thus explained as an unavoidable side effect of a society characterized by diversity and difference. However, such explanations may be reducing structural problems to “statistical coincidence” and avoiding a more uncomfortable question—namely, whether these risks are in fact distributed in a truly equitable manner.
Pierre Bourdieu’s framework proposes that inequity is not reproduced in a formless or random manner, but rather operates through patterned mechanisms with an internal logic. Each young person does not begin life with the same types of “capital,” whether economic capital, cultural capital, or social capital, and differences in these forms of capital do not just determine final outcomes, but shape the very horizon of life possibilities from the earliest stages. The education system, which is expected to function as a space of equity and justice, thus becomes a space in which certain forms of capital are recognized and rewarded, while the capital possessed by marginalized youth is overlooked or devalued.
In practice, the education system does not function solely as an idealized ladder of social mobility, but rather as one of the key mechanisms for screening and positioning individuals within the social hierarchy. Adolescents from vulnerable families must therefore bear higher costs, whether in terms of learning, economic security, or expectations for the future. Pressure to exit the education system and enter the labor market prematurely is thus not a matter of “taking shortcuts,” but a response to structures that progressively narrow the range of their available choices.
Viewed through this lens, adolescents’ risk behaviors may not be the deviations from social norms, but rather symptoms of a system that allocates risk unfairly from the outset. In other words, these problems do not arise outside the system, but within a system designed in such a way that the failure of certain groups appears normal and is repeatedly explained as merely the result of variation, when in reality it may be an outcome that is already predictable given the existing structural conditions.
The Legitimation of Inequity
Even more troubling than the social reproduction of inequity is the fact that such inequality is granted legitimacy to persist, at the level of ideas, beliefs, and social norms. If the reproduction of inequity is a structural process, then the legitimation of inequity constitutes an ideological mechanism that allows this process to continue without any questions.
In Thai society, inequity does not exist only in material terms; it is also rendered “understandable” and “acceptable” through general discourses. Success is often explained in the language of individual ability, diligence, and perseverance, while failure is instead explained as the result of insufficient effort, choosing the wrong path, or a lack of self-discipline. Such discourses function to detach success from structure, while subtly reattaching failure to the individual.
The consequence is that inequity is rendered as something natural, as if it were an unavoidable outcome of a diverse society, rather than the result of the unjust allocation of resources and opportunities. When differences in outcomes are explained as the result of individual virtue, structural inequity no longer needs to be seriously addressed, because the system appears to be “already fair” for those who work hard enough.
Inequity in Thailand is therefore dispersed across almost every domain of life even within educational institutions which are expected to function as incubators of human capital and as key instruments of social mobility, there remain extremely wide gaps ranging from the quality of schools, classrooms, teachers’ capacities, and curricula, to social networks that open or close doors to future opportunities. These gaps do not just reflect differences in budgets or resources, but also reveal profound inequalities in the imagination of the future itself.
A significant number of adolescents grow up within a system that not only constrains opportunities in practical terms, but even limits the capacity to “dream” of access to high-quality educational spaces. A lack of aspiration, therefore, is not a matter of laziness, but a rational adaptation to structures that consistently signal that certain spaces were never designed for them in the first place.
When inequity is normalized and success is tied to individual morality, society is able to coexist with injustice without a sense of guilt. The loss of human capital among certain groups of adolescents whether through dropping out of the education system, engagement in risk behaviors, or being pushed to the margins is thus accepted as the “price to be paid” by the system, rather than being recognized as a moral failure of the structure itself. The key question is therefore distorted from a structural inquiry into whether Thai society possesses sufficient resources and mechanisms to reduce inequity, into a moral question of who has work hard enough and who has not—allowing structural injustice to persist without the need for serious reconsideration.
How can we move forward within a distorted society?
If we accept that adolescent vulnerability is not a problem of individual morality, but rather a product of structures that systematically reproduce inequity, approaches to addressing the problem cannot remain limited to control, punishment, or the correction of downstream behaviors. Instead, they must shift toward serious and sustained structural investment in human capital. Accordingly, the central question should move away from asking “How should adolescents adapt?” and toward asking “What kinds of conditions has society designed for the lives of different groups of adolescents?”
Schools as Spaces of Restoration, Not Sieves for the Vulnerable
Therefore, schools need to be reconceptualized, not as spaces for screening those who are “fit” for the system, but as spaces for restoring the capacities and human dignity of all young people. An education system that quietly filters out children and adolescents who encounter difficulties under uniform standards may appear efficient from a managerial perspective, but it carries a high cost in terms of human capital, particularly for young people from vulnerable families who begin life with fewer initial resources.
Designing schools to accommodate differences in life contexts is therefore not a lowering of standards, but rather an acknowledgment of the reality of inequity from the beginning—for example, through the development of student support systems capable of identifying and responding to risks at an early stage; the provision of flexible learning pathways adapted to life circumstances; systematic linkage to mental health and social welfare services; and the creation of preventive mechanisms that reduce the likelihood of dropping out of the education system before vulnerability is permanently stigmatized as individual failure.
From Equality to Equity
Policies concerning adolescents must move beyond a formal understanding of equality, which focuses on allocating resources “equally,” toward substantive equity, which recognizes that risks and constraints are not distributed evenly. Allocating resources for education, mental health, and social welfare on the basis of differing needs is therefore not discrimination, but rather a minimum condition for genuinely reducing inequity. Failure to recognize this principle may cause well-intentioned policies to become mechanisms that inadvertently reinforce existing inequities.
Integrating Adolescents as the Human Beings, Not as Sector-Specific Problems
Adolescent problems cannot be disaggregated into issues of education, substance use, or conduct alone, but are instead the outcomes of interactions among mental health, household economic conditions, social security, and imaginaries of the future. Policies that seek to address only one isolated dimension therefore tend to fail from the start. Integrating education, mental health, social welfare, and economic opportunities is thus not just a policy ambition, but an acknowledgment that adolescents are human beings who exist within multiple, overlapping structures simultaneously.
The Role of the State: From Guardian of Order to Designer of Life Conditions
Within a critical framework, the role of the state should not be confined to maintaining order or controlling behavior, but must shift toward the role of designing social conditions that enable the just development of human capital. Investment in adolescents is not an expenditure that should be cut when fiscal constraints arise; rather, it constitutes a moral decision by society regarding whether it is willing to continue accepting the loss of potential among certain groups of people.
Shifting the way of thinking from morality to structure may not yield easy or comforting answers, because it forces society to turn back and question itself, and it requires us to acknowledge that the adolescent problems we encounter repeatedly may not reflect the failure of a younger generation, but rather the failure of society to design fair life conditions from the day one. If Thai society continues to explain adolescent vulnerability through the language of morality and to accept the loss of human capital among certain groups as something “normal,” this cycle of problems will have no end, under the same familiar and comforting labels.
Is it possible for schools to become safe spaces that “do not filter people out” and that provide accessible support systems? Can parents and communities help to embrace, listen to, and connect adolescents to necessary services, while policymakers invest in support systems and revise rules in ways that reduce punishment and exclusion, so that vulnerability is not transmitted from one generation to the next?
Finally, the question for tomorrow’s Thai society is whether we are ready to change social structures so that, at the very least, our young people can have the “freedom” to genuinely imagine their own life choices.