งานวิจัยชิ้นล่าสุดของทีมเราที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารวิจัย BMJ Open ซึ่งเป็นวารสารวิชาการระดับ Q1 ภายใต้ชื่อบทความ “Distribution disparities among medical specialists in Thailand: an equity analysis of the national health workforce database (2015–2024)” โดยเป็นงานที่ทำการวิเคราะห์แนวโน้มระยะยาวของการกระจายตัวของแพทย์เฉพาะทางในประเทศไทยและการคำนวณดัชนีความเหลื่อมล้ำจากสัดส่วนต่อประชากร
ปัญหาการขาดแคลนแพทย์นั้นเป็นปัญหาที่เจอได้ทั่วไปในประเทศที่กำลังพัฒนา ทั้งนี้ การวิเคราะห์จำนวนต่อประชากรในระดับมหภาคอย่างเดียวนั้นอาจไม่สะท้อนปัญหาที่เกิดขึ้นจริงได้ เพราะการกระจายตัวของแพทย์เองก็เป็นปัจจัยสำคัญต่อการเข้าถึงบริการทางสุขภาพของประชาชน ยังไม่นับว่าการวางแผนกำลังคนของแพทย์อาจจะต้องพิจารณาความหลากหลายของสาขาเฉพาะทางร่วมด้วย ในขณะเดียวกัน ผู้กำหนดนโยบายและราชวิทยาลัยแพทย์เฉพาะทางบางสาขาก็มีการออกนโยบายเพื่อจัดการด้านกำลังของคนของตัวเองเช่น การประกาศพระราชบัญญัติการแพทย์ฉุกเฉิน พ.ศ.2551 ที่เป็นต้นร่างสำหรับการผลิตแพทย์เวชศาสตร์ฉุกเฉิน หรือพระราชบัญญัติระบบสุขภาพปฐมภูมิ พ.ศ. 2562 ที่กำหนดจำนวนขั้นต่ำของแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว
ผลการศึกษาพบว่า ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา (พ.ศ.2558-2567) สัดส่วนแพทย์ในประเทศไทยเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะแพทย์เวชปฏิบัติทั่วไป (GPs) ที่เพิ่มขึ้นจาก 2.5 คนต่อประชากร 1 แสนคนเป็น 7.7 คน และแพทย์เฉพาะทางที่เพิ่มขึ้นประมาณ 2.5 เท่าในเกือบทุกสาขาเฉพาะทาง อย่างไรก็ตาม สัดส่วนแพทย์ระหว่างภาครัฐและภาคเอกชนยังคงไม่เปลี่ยนแปลงมากนัก สะท้อนข้อจำกัดในการธำรงบุคลากรในระบบภาครัฐ ซึ่งมีลักษณะคล้าย “ถังน้ำที่มีรอยรั่ว” ทำให้การบริหารกำลังคนต้องเผชิญกับความท้าทายจากการไหลออกของบุคลากรอย่างต่อเนื่อง
นอกจากนี้ เมื่อพิจารณาการเปลี่ยนแปลงของแพทย์เฉพาะทางตามกลุ่มสาขา พบว่าสามารถจำแนกออกได้เป็น 3 กลุ่มหลัก ได้แก่
- กลุ่มสาขาหลัก (established specialties) เป็นกลุ่มที่มีจำนวนแพทย์ค่อนข้างสูงตั้งแต่แรก (มากกว่า 1 คนต่อประชากร 1 แสนคน) และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องในหลายสาขา เช่น อายุรศาสตร์ ศัลยศาสตร์ กุมารเวชศาสตร์ และสูติ-นรีเวชวิทยา ซึ่งสะท้อนถึงความต้องการบริการสุขภาพในสาขาเหล่านี้ที่ยังคงมีอยู่อย่างต่อเนื่องในประชากร
- กลุ่มสาขาเกิดใหม่ (emerging specialties) เป็นกลุ่มสาขาเฉพาะทางที่มีจำนวนเริ่มต้นค่อนข้างต่ำ แต่กลับมีอัตราการเติบโตอย่างรวดเร็ว ส่งผลให้ความหนาแน่นของแพทย์เพิ่มขึ้นอย่างน้อย 2 เท่า และมีแนวโน้มการกระจายตัวที่เป็นธรรมมากขึ้นเมื่อเทียบกับค่าเฉลี่ยของระบบ โดยเฉพาะในสาขาเวชศาสตร์ฉุกเฉินและเวชศาสตร์ครอบครัว ซึ่งการเติบโตดังกล่าวสะท้อนผลของนโยบายเฉพาะด้าน รวมถึงการตระหนักถึงความสำคัญของสาขาเหล่านี้ต่อความต้องการสุขภาพรูปแบบใหม่ของประชากร
- กลุ่มสาขาขาดแคลน (scarce specialties) เป็นสาขาเฉพาะทางที่ยังคงพบความท้าทายอย่างต่อเนื่อง โดยสาขาเหล่านี้มีจำนวนแพทย์ต่ำตั้งแต่ต้น และมีการเติบโตค่อนข้างช้าหรือยังคงมีความเหลื่อมล้ำในการกระจายตัวตลอดช่วง 10 ปีที่ผ่านมา เช่น ศัลยกรรมประสาท เวชศาสตร์ฟื้นฟู และจักษุวิทยา สถานการณ์ดังกล่าวสะท้อนถึงข้อจำกัดเชิงโครงสร้างของระบบ ทั้งในด้านความสนใจของแพทย์ในการเลือกฝึกอบรมและข้อจำกัดของกำลังการผลิตในบางสาขา ส่งผลให้การกระจายแพทย์ยังต่ำกว่าระดับความเป็นธรรมโดยรวมของระบบ โดยเฉพาะในสาขาที่มีข้อจำกัดด้านศักยภาพการฝึกอบรม เช่น เวชศาสตร์ฟื้นฟูและพยาธิวิทยา
ผลการศึกษาในงานวิจัยชิ้นนี้สะท้อนให้เห็นว่าประเทศไทยมีความก้าวหน้าอย่างมีนัยสำคัญในการเพิ่มจำนวนและเพิ่มความเป็นธรรมในการกระจายตัวของแพทย์ โดยเฉพาะในกลุ่มแพทย์เวชปฏิบัติทั่วไปซึ่งเป็นฐานสำคัญของระบบบริการสุขภาพ อย่างไรก็ตาม ความท้าทายสำคัญยังคงอยู่ในหลายมิติ ได้แก่ ปัญหาการธำรงกำลังคนในภาครัฐ การกระจุกตัวของแพทย์เฉพาะทางในเขตเมือง และความเหลื่อมล้ำที่ยังคงอยู่ในบางสาขาที่ขาดแคลน นอกจากนี้ ผลการศึกษายังชี้ให้เห็นว่าการเพิ่มจำนวนบุคลากรเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากไม่มีการออกแบบนโยบายที่ตอบโจทย์เชิงระบบ ทั้งด้านแรงจูงใจ การกระจายกำลังคน และการวางแผนตามความต้องการสุขภาพของประชากรในแต่ละพื้นที่ ดังนั้น การพัฒนานโยบายกำลังคนด้านสุขภาพในอนาคตจำเป็นต้องบูรณาการทั้งมิติการผลิต การกระจาย และการคงอยู่ของบุคลากร เพื่อให้ระบบสุขภาพสามารถตอบสนองต่อเป้าหมายของความเป็นธรรมและความยั่งยืนได้อย่างแท้จริง
หากสนใจอ่านเพิ่มเติมสามารถเข้าไปอ่านบทความที่ตีพิมพ์ฉบับเต็มในวารสาร BMJ Open ได้ที่นี่ ผลงานตีพิมพ์ในลักษณะ Open Access ซึ่งทุกท่านสามารถอ่าน บันทึก แชร์บทความวิจัยได้โดยไม่มีค่าใช้จ่าย
Our latest research, recently published in BMJ Open a Q1-ranked academic journal, under the title“Distribution disparities among medical specialists in Thailand: an equity analysis of the national health workforce database (2015–2024)”, examines long-term trends in the distribution of medical specialists in Thailand. The study also analyses inequity using population-based ratios and inequality indices.
The shortage of physicians is a common challenge in many developing countries. However, relying solely on aggregate physician-to-population ratios may not fully capture the real situation, as the geographical distribution of physicians is a critical determinant of healthcare access. Furthermore, workforce planning must take into account the diversity across medical specialties. At the same time, policymakers and specialty colleges have implemented targeted policies to address workforce issues within their respective fields—for example, the Emergency Medical Act B.E. 2551 (2008), which laid the foundation for the production of emergency medicine physicians, and the Primary Health System Act B.E. 2562 (2019), which established minimum targets for family medicine physicians.
The findings indicate that over the past decade (2015–2024), the number of physicians in Thailand has increased significantly, particularly general practitioners (GPs), whose density rose from 2.5 to 7.7 per 100,000 population, alongside an approximately 2.5-fold increase in specialists across most fields. However, the proportion of physicians between the public and private sectors has remained relatively unchanged. This reflects ongoing challenges in retaining the workforce within the public sector, resembling a “leaky bucket” system, where workforce management must continuously contend with the persistent outflow of personnel.
In addition, when examining changes across specialty groups, medical specialists can be broadly classified into three main categories.
- The established specialties comprise fields that already had relatively high physician density at baseline (more than 1 per 100,000 population) and demonstrated steady growth over time. These include internal medicine, surgery, paediatrics, and obstetrics and gynaecology, reflecting the sustained demand for these services within the population.
- The emerging specialties are those with relatively low initial numbers but rapid growth over the study period. These fields experienced at least a twofold increase in physician density and showed more equitable distribution compared with the system average. Notably, emergency medicine and family medicine fall into this category, with their expansion reflecting the impact of targeted policies as well as the growing recognition of their importance in addressing evolving population health needs.
- The scarce specialties continue to face persistent challenges. These fields had low baseline numbers and demonstrated either slow growth or ongoing inequities in distribution throughout the decade. Examples include neurosurgery, rehabilitation medicine, and ophthalmology. Such patterns reflect structural constraints within the system, including limited interest among physicians in pursuing training in these specialties and restricted training capacity. As a result, their distribution remains below the overall equity level of the system, particularly in fields with constrained training capacity such as rehabilitation medicine and pathology.
Overall, the findings of this study highlight Thailand’s significant progress in increasing both the availability and equity of physician distribution, particularly among general practitioners, who form the foundation of the healthcare system. Nevertheless, several key challenges remain, including workforce retention in the public sector, the concentration of specialists in urban areas, and persistent inequities in certain scarce specialties. Importantly, the study underscores that increasing workforce numbers alone is insufficient without comprehensive, system-level policy design. This includes aligning incentives, improving distribution mechanisms, and planning based on population health needs across different regions. Future health workforce policies must therefore integrate production, distribution, and retention strategies to ensure that the health system can achieve equity and long-term sustainability.
If you are interested in further details, the full published article is available in BMJ Open at this link. This publication is Open Access, allowing readers to freely read, download, and share the article without any cost.